Уруш кимнинг фойдасига ҳал бўлади?

Тез орада уруш тугайди. 1 апрель куни АҚШ Президенти Дональд Трамп Эрон билан боғлиқ ҳарбий операция яқин ҳафталарда якунланишини айтди. Бироқ, орадан бир кун ўтиб, Трамп Оқ уйда қилган мурожаатида Эрон ҳудудига жуда кучли зарбалар бериб, уни “Тош даврига” қайтармоқчилигини билдирди. Трампнинг бир-бирига зид баёнотлари янграётган бир пайтда, Эрон Президенти Маъсуд Пезешкиён ҳам урушни тугатишга тайёрлигини, бироқ бу фақат Эрон қўйган шартлар бажарилгандагина амалга оширилиши мумкинлигини билдирди. 

Энди Эрон Яқин Шарқда кескинлик фонида муҳим стратегик нуқта ҳисобланган Ҳормуз бўғозини ёпиш билан қўрқита олмаслиги мумкин. Сабаби Саудия Арабистони Ҳормуз бўғозини четлаб ўтувчи нефть қувурини тўлиқ қувватда ишга туширди. Эрон эса боғоздан ўтиш учун ўзи руҳсат берган давлатларнинг кемаларига хавфсиз йўлак ташкил қилинганини билдирди. Гарчи хабарларда урушни тугатиш бўйича музокаралар олиб борилаётгани қайд этилаётган бўлса-да, Яқин Шарқда ҳаво ҳужумлари бир ойдан буён давом этмоқда.
АҚШнинг бир-бирига зид баёнотлари

АҚШ Президенти Дональд Трамп 2 апрель куни Оқ уйда қилган мурожаатида Эронни “тош даврига” қайтармоқчилигини айтди. Ҳатто у АҚШ армиясининг Эрондаги ҳаракатларини ўз мимикалари билан кўрсатиб берди. Оқ уй раҳбари Эрон билан ҳарбий операцияда деярли барча мақсадларига эришгани ва ҳужумлар яна 2–3 ҳафта давом этишини маълум қилди. Президентнинг таъкидлашича, Эрон аллақачон ўзининг флотидан ва ҳарбий-ҳаво кучларидан деярли маҳрум бўлган.

“Биз уларга жуда кучли зарбалар берамиз ва уларни тош даврига қайтарамиз. Агар Эрон келишувга рози бўлмаса, АҚШ мамлакатдаги барча электр станцияларига бир вақтнинг ўзида кучли зарбалар беради”, деган Оқ уй раҳбари.

Бироқ, бир кун аввал, яъни 1 апрель куни Трамп журналистларга АҚШ Эрондан “икки-уч ҳафта ичида” чиқиб кетишини ва урушни тугатиш учун Эрон билан тинчлик шартномаси тузиш шарт эмаслигини айтганди. Шу кунинг ўзида Дональд Трамп ўзининг “Truth Social” ижтимоий тармоғидаги саҳифасида Эроннинг янги раҳбарияти АҚШга сулҳ тузиш бўйича сўров юборганини ҳам билдирган. Унинг сўзларига кўра, Вашингтон розилиги учун асосий шарт Ҳормуз бўғозининг очилиши ҳисобланади.

“Аввалгиларига қараганда анча камроқ радикал ва анча ақллироқ Эрон режимининг янги раҳбари ҳозиргина Америка Қўшма Штатларидан ўт очишни тўхтатишни сўради! Ҳормуз бўғози очиқ, эркин ва тозаланган бўлса, биз бу таклифни кўриб чиқамиз”, деб ёзди Оқ уй раҳбари.

CBS News нашрининг маълумотларига кўра, АҚШ Президенти Дональд Трамп Эрон илтимосига биноан зарбаларни 10 кунга кечиктирганини билдирган. У қарорини: “Эрон мендан зарбаларни 7 кунга кечиктиришни сўради, аммо мен уларга 10 кун муҳлат бераман”, дея изоҳлаган.

Бироқ, “The Wall Street Journal” нашрининг ёзишича, музокараларда қатнашган воситачилар Эрон аслида бундай кечиктиришни сўрамаганини таъкидлаган. Бундан ташқари, Эрон ҳозиргача АҚШ томонидан таклиф этилган 15 банддан иборат тинчлик режасига расмий жавоб бермаган.

Эрон Президенти урушни тугатиш учун шарт қўйди

АҚШ Президенти Дональд Трамп Эрон билан боғлиқ ҳарбий операция яқин ҳафталарда тугашини айтган бир пайтда Эрон Президенти Масъуд Пезешкиён ҳам урушни тугатишга тайёрлигини, бироқ бу фақат Эрон қўйган шартлар бажарилгандагина амалга оширилиши мумкинлигини  айтди. Бу ҳақда мамлакат Президенти ўзининг Х ижтимоий тармоғидаги саҳифасида маълум қилган.

Пезешкиённинг таъкидлашича, АҚШ ва Исроилнинг ҳарбий ҳаракатлари халқаро ҳуқуқни бузувчи мисли кўрилмаган жиноятдир. У шунингдек, ҳужумлардан олдин Эрон музокараларни ҳалол олиб борганини айтган. Эрон Президентининг билдиришича, АҚШ ҳарбий базалари жойлашган давлатлар бу базалардан Эронга қарши ҳужумлар уюштирилишининг олдини ололмаган. Унинг сўзларига кўра, можарони тугатишнинг ягона йўли – агрессияни тўхтатиш. Агар хавфсизлик кафолатлари берилса, Эрон урушни якунлашга тайёр.

“Россия ва Покистон раҳбарлари билан суҳбатда Эроннинг минтақада тинчлик тарафдори эканини яна бир бор тасдиқладим. Сионистлар режими ва АҚШ бошлаган бу урушни тугатишнинг ягона йўли – Эроннинг қонуний ҳуқуқларини тан олиш, репарациялар тўлаш ва келажакдаги тажовузга қарши қатъий халқаро кафолатлар берилишидир”, деди Масъуд Пезешкиён

Март ойида АҚШ 15 банддан иборат тинчлик режасини тақдим этганди, бироқ Теҳрон уни “бир томонлама ва адолатсиз” деб баҳолаган. Эрон ўз жавобида бир қатор талабларни қўйган, агрессияни тўхтатиш; уруш такрорланмаслигини таъминлайдиган шароит яратиш; етказилган зарар учун компенсация тўлаш; минтақадаги барча йўналишларда ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш.

Шунингдек, Эрон Ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи давлатлар ўртасида хабар алмашинуви борлигини тасдиқлаган, аммо буни расмий музокара деб аташдан бош тортган. Унга кўра, у АҚШ махсус вакили Стив Уиткоффдан хабарлар олаётган бўлса-да, бу ҳали музокаралар олиб борилаётганини англатмайди. 

Бундан ташқари Ароқчи АҚШнинг мамлакатга қуруқликдан бостириб кириши эҳтимоли аниқлик киритиб, Теҳрон бундай сценарийга тайёрлигини ва қуруқликдаги урушда ўз имкониятларига ишонишини алоҳида таъкидлади.

 “Улар бундай қилишга журъат этади деб ўйламайман. Йўқса, уларни жуда оғир талофатлар кутади. Уларга етказилган зарарни кўрдингиз. Уларнинг АWАCС (радар кузатув)ларига нима бўлди? Қуруқликдаги урушда биз бундан ҳам яхшироқмиз. Биз мамлакатимиз учун қуруқликдаги ҳар қандай таҳдидга қарши туришга тўлиқ тайёрмиз”, деди Аббос Ароқчи.

Эрон ҳукуматидан муҳим шахслардан бири олий раҳбар Мужтабо Хоманаий ҳам сайланганидан бери ҳанузгача халққа кўриниш бермади.“У тирикми деган саволлар?” нафқат оммавий ахборот воситаларида, балки урушни бошлаб берган АҚШ ҳукумати томонидан ҳам қайта-қайта янграмоқда. 

Бироқ, бу шубҳаларга чек қўйиб, Россиянинг Эрондаги элчиси Алексей Дедов айни дамда янги олий раҳбар Эронда эканлигини, фақат кўриниш бермаётганини билдирди. АҚШ Президенти Дональд Трамп 29 март куни журналистлар билан учрашувда  эса уни алақачон ўлдига чиқариб, Эронда янги раҳбарлар тайёрлаганини айтди. 

“ Агар сиз кўрган бўлсангиз, режим аллақачон ўзгарган, чунки бир режим йўқ қилинди, вайрон қилинди, уларнинг барчаси ўлди. Кейинги режимнинг аксарияти ўлик", деган Трамп.

Шунингдек, Трамп кимни назарда тутаётгани ва АҚШ айнан ким билан иш олиб бораётганини очиқламаган. Бундан ташқари, Трамп ҳозирги Эрон раҳбарларини “мутлақо бошқа одамлар” ва “жуда профессионал шахслар” деб атаган.

Эрон энди Ҳормуз бўғозини ёпиш билан қўрқита олмайди

Эрон муҳим стратегик нуқта ҳисобланган Ҳормуз бўғозини ёпиш орқали аввалгидек босим ўтказа олмаслиги мумкин. Сабаби,   Саудия Арабистони томонидан бўғозни четлаб ўтувчи муқобил нефть қувури тўлиқ қувватда ишга туширилди. Мазкур қувур қиролликнинг шарқий нефть конларини Қизил денгиз соҳилидаги терминаллар билан боғлайди ва 28 февраль куни бошланган АҚШ–Исроил ҳарбий операциясидан кейин Эрон томонидан чекланган Ҳормуз бўғозини айланиб ўтиш имконини беради.

“Bloomberg” манбаларига кўра, бўғоз ёпилишидан аввал ушбу йўналиш орқали кунига тахминан 15 миллион баррель нефть ташилган. Бўғозда чекловлар кучайгач, танкерлар оқими Саудия Арабистонининг Қизил денгиздаги Янбу портига йўналтирилган. Ҳозирда бу порт орқали хом нефть экспорти кунига 5 миллион баррелга етган. Кплер таҳлил компанияси маълумотларига кўра, 1–26 март кунлари оралиғида Ҳормуз бўғози орқали юк ташиш ҳажми 95 фоизга камайган.

Шу билан бирга, Эрон айрим чекловларни юмшатган. Покистон Ташқи ишлар вазири Исъҳоқ Дорнинг маълум қилишича, Эрон яна 20 та Покистон байроғи остидаги кеманинг бўғоздан ўтишига рухсат берган. Унга кўра, кемалар босқичма-босқич – ҳар куни 2 тадан ўтказилиши режалаштирилган.

Бундан ташқари, Эрон Ҳормуз бўғози орқали транзит учун тўлов жорий этганини билдирган. Теҳрон тўлов миқдорини ошкор қилмаган, бироқ айрим маълумотларга кўра, тасдиқланган ташувчилар учун “хавфсиз йўлак” ташкил этилиб, битта оператор тахминан 2 миллион АҚШ доллари тўлаган. Рухсатномалар ҳар бир ҳолат бўйича алоҳида берилган.

30 март куни эса Эрон парламентининг хавфсизлик бўйича комиссияси бўғоздан ўтганлик учун бож ундиришни назарда тутувчи режани маъқуллаган. Режага кўра, бўғоздан АҚШ ёки Исроилга алоқадор кемалар ўта олмайди.

Хитой ва Покистон Эрон билан АҚШни яраштириб қўймоқчи

Бир ойдан бери Яқин Шарқда давом этаётган урушда яна “тинчлик режаси” ўртага ташланди. Бироқ, бу сафар АҚШдан эмас. 31 март куни Хитой ва Покистон Эрон урушини тўхтатиш учун 5 банддан иборат тинчлик режасини таклиф қилди. Покистон Ташқи ишлар вазири Исъҳоқ Дор ва Хитой Ташқи ишлар вазири Ван И ўртасидаги Пекиндаги музокаралардан сўнг эълон қилинган ушбу режа бешта асосий тамойилга асосланади: 

1. Ҳарбий ҳаракатларни зудлик билан тўхтатиш. 
2. Минтақадаги қуролли тўқнашувларга дарҳол чек қўйиш. 
3. Тинчлик музокараларини бошлаш. 
4. Имкон қадар тезроқ дипломатия ва мулоқот столига ўтиш. 
5. Куч ишлатишдан тийилиш. 

Фуқаролик обектларини ҳимоя қилиш. Тинч аҳолига ҳамда ҳаётий муҳим инфратузилмаларга (энергетика объектлари ва сувни чучуклаштириш заводлари) ҳужумларни тўхтатиш. Денгиз йўллари хавфсизлигини таъминлаш. Стратегик Ҳормуз бўғози орқали фуқаролик ва тижорат кемаларининг хавфсиз ва тўсиқсиз ўтишини кафолатлаш.

АҚШ музокаралар давом этаётганини даъво қилаётган бўлса-да, Эрон буни рад этмоқда. Шунга қарамай, ҳар икки томон мулоқот ва дипломатия можароларни ҳал қилишнинг ягона варианти эканини билади. Томонларнинг фикрича, барқарор тинчлик БМТ низоми ва халқаро ҳуқуқ нормаларига асосланиши шарт. Ҳозирда жанговар ҳаракатларнинг денгиз қатновига, хусусан, бўғоздаги ҳаракатга салбий таъсири хавотирларни кучайтирмоқда.