Эронга ҳужумдан Ғазо сулҳигача. Трамп ва Нетаньяху нималарни гаплашди?

АҚШ Президенти Дональд Трамп кеча, 29 декабрь куни Эрон агар баллистик ракета ёки ядровий қурол дастурларини қайта тиклашга уриниб кўрса, Америка қўшимча йирик зарбани қўллаб-қувватлаши мумкинлигини айтди. Шунингдек, у ҲАМАС ҳаракати қуролсизланишдан бош тортса, оғир оқибатлар кутилишини билдирди.

Флоридадаги Мар-а-Лаго қароргоҳида Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяху билан учрашувдан сўнг журналистлар олдида чиқиш қилган Трамп, июнь ойидаги кенг кўламли АҚШ зарбасидан кейин Теҳрон ўз қурол дастурларини қайта тиклаётган бўлиши мумкинлигини билдирди.

“Мен улар қуроллар ва бошқа нарсаларни қайта қуряпти деган хабарларни ўқидим. Агар шундай бўлса, улар биз йўқ қилиб ташлаган объектлардан эмас, эҳтимол, бошқа жойлардан фойдаланяпти.

Биз улар қаерга бораётганини, нима қилаётганини аниқ биламиз ва умид қиламанки, улар бундай иш қилмаяпти. Чунки биз B-2 самолётини яна учиришни истамаймиз. Бу бориб-қайтишга 37 соатлик парвоз. Ёқилғини беҳуда сарфлашни хоҳламайман”, деди Трамп матбуот анжуманида.

Охирги ойларда Теҳрон билан эҳтимолий ядровий келишув масаласини ҳам кўтарган Трампнинг айтишича, Нетаньяху билан музокаралар асосан унинг воситачилигида тузилган, ҳали ҳам заиф бўлган Ғазодаги тинчлик келишувини илгари суриш, шунингдек, Исроилнинг Эрон ва Ливандаги “Ҳизбуллоҳ”га оид хавотирларини муҳокама қилишга қаратилган.

Июнь ойида Исроил билан 12 кунлик уруш олиб борган Эрон ўтган ҳафта ой давомида иккинчи бор ракета машқлари ўтказганини маълум қилди.

Нетаньяху ўтган ҳафта Исроил Эрон билан тўқнашув изламаётганини айтган, аммо тарқалаётган хабарлардан хабардор эканини ва Теҳрон фаолиятини Трамп билан муҳокама қилишини билдирган эди.

Ғазода иккинчи босқич бошланадими?

Трампнинг айтишича, у октябрда Исроил ва ҲАМАС ўртасида тузилган ўт очишни тўхтатиш келишувининг иккинчи босқичига ўтишни истайди. Бу босқич Ғазо секторига халқаро тинчликпарвар кучларни жойлаштиришни назарда тутади.

Исроил ва ҲАМАС бир-бирини келишувни жиддий бузишда айбламоқда ва кейинги, анча мураккаб босқич бўйича келишувга яқинлашмаган. Қуролсизланишдан бош тортган ҲАМАС Исроил қўшинлари ҳудуднинг тахминан ярмида қолиб турган бир пайтда ўз назоратини қайта мустаҳкамламоқда.

Исроил агар ҲАМАС тинч йўл билан қуролларни ташламаса, уни мажбурлаш учун ҳарбий ҳаракатларни қайта бошлашини маълум қилган.

29 декабрдаги баёнотларида Трамп қуролсизланишни кечиктираётгани учун айбни ҲАМАС зиммасига юклаб, Исроил келишувдаги мажбуриятларини бажарганини айтди ва ҳаракатни жиддий оқибатлар кутириши ҳақида огоҳлантирди.

“Жаҳаннам бўлади”, деди Трамп ҲАМАС қурол ташламаса, қандай чора кўрилиши ҳақидаги саволга жавобан. У бундай ибораларни аввал ҳам ишлатган.

Нетаньяху бу ойда Трамп уни музокараларга таклиф қилганини айтган эди. Айни пайтда АҚШ Исроилнинг эҳтиёткорлигига қарамай, Ғазо учун ўтиш даври бошқарувини шакллантиришга ҳаракат қилмоқда.

Халқаро хавфсизлик кучларини жойлаштириш БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 17 ноябрда қабул қилинган резолюциясида назарда тутилган.

АҚШ ўзининг узоқ йиллик иттифоқчиси Исроил иштирокида учта ўт очишни тўхтатишга воситачилик қилди — Исроил–ҲАМАС, Исроил–Эрон ва Исроил–Ливан ўртасида. Бироқ Нетаньяху Исроил рақиблари бир нечта урушлардан кейин кучини қайта тиклашидан хавотирда.

Умуман олганда, Трампнинг баёнотлари у Нетаньяху томонида қатъий қолганини кўрсатди, гарчи баъзи маслаҳатчилари шахсий тарзда Исроил раҳбарининг Ғазо келишувига содиқлигига шубҳа билдирган бўлса ҳам. Шу билан бирга, Трамп Исроилнинг бу икки можаросини ҳал қилгани билан фахрлана туриб, Ғазо ва Эрон билан боғлиқ янги кескинлик хавфига ҳам тайёр эканини англатди.

Учрашув олдидан Трамп Нетаньяхуни илиқ кутиб олиб, ҳатто Исроил Президенти Ицхак Герцог унга Нетаньяхуни коррупция айбловларидан афв этишни режалаштираётганини айтганини билдирди. Герцог идораси эса бундай суҳбат бўлганини дарҳол рад этди.

Нетаньяху эса жавобан, учрашувдан кейин журналистларга Исроилнинг энг олий мукофоти – Исроил мукофотини Трампга тақдим этишини айтди. Унга кўра, бу мукофот одатда фақат Исроил фуқароларига берилади.

Ғазо келишувининг кейинги қадамлари

Трампнинг Ғазодаги урушни тугатиш режасига кўра, Исроил Фаластин ҳудудидан чиқиб кетиши, ҲАМАС эса қуролларидан воз кечиб, бошқарувдан четлашиши керак.

Келишувнинг биринчи босқичи Исроил қўшинларининг қисман чиқиши, гуманитар ёрдам оширилиши ҳамда гаровдагиларни фаластинлик маҳбуслар билан алмашишни ўз ичига олган.

Нетаньяху атрофидаги манбаларга кўра, Бош вазир иккинчи босқичга ўтишдан олдин ҲАМАС Ғазода қолган сўнгги исроиллик гаров – марҳум Ран Гвилининг жасадини қайтаришини талаб қилади. Гвили оила аъзолари делегация таркибида учрашувга келган.

Исроил ҳалигача Ғазо ва Миср ўртасидаги Рафаҳ ўтказиш пунктини очмаган. Бу ҳам Трамп режасининг шартларидан бири бўлиб, Исроил уни фақат Гвили жасади қайтарилгандан сўнг очишини айтмоқда.

Трампнинг айтишича, у ва Нетаньяху Исроил ишғол қилиб турган Ғарбий соҳил масаласида тўлиқ бир фикрда эмас, аммо у келишмовчилик нимада эканини аниқ айтмади.

Туркия ва Сурия ҳам муҳокама қилинди

Учрашувдан олдин Трамп журналистларга Ғазога турк тинчликпарвар кучларини жойлаштириш эҳтимолини Нетаньяху билан муҳокама қилишини айтган. Бу масала баҳсли: Трамп Туркия Президенти Ражап Тойиб Эрдўғанни тез-тез мақтаса-да, Исроил билан Туркия муносабатлари анча эҳтиёткор.

Ғазода уруш пасайган бўлса-да, бутунлай тўхтагани йўқ. Расман октябрда ўт очишни тўхтатиш бошланганига қарамай, Исроил зарбалари оқибатида 400 дан ортиқ фаластинлик – асосан тинч аҳоли вакиллари – ҳалок бўлганини Ғазо соғлиқни сақлаш идоралари хабар қилмоқда. Шунингдек, ҲАМАС уч нафар исроиллик аскарни ўлдирган.

Нетаньяху 29 декабрь куни Исроил Сурия билан тинч чегарани таъминлашдан манфаатдор эканини айтди. Трамп эса Исроил янги президент Аҳмад аш-Шара билан тил топиша олишига ишонч билдирди. Аш-Шара ўтган йили узоқ йиллик раҳбар Башар Асад ағдарилгандан сўнг ҳокимиятга келган.

Шу билан бирга, Исроил янги раҳбарга нисбатан шубҳалари борлигини яширмаган: у илгари “Ал-Қоида” аъзоси бўлган ва бу йил июль ойида Исроил Дамашқдаги ҳукумат биноларига зарба берган эди.