Трампнинг янги қуроли: божлар

АҚШ Президенти Дональд Трамп ҳокимият курсисига қайтар экан, унинг ташқи сиёсатдаги энг баҳсли қуроли – божлар масаласи яна кун тартибига қайтди. Амалдаги Оқ уй раҳбари протектционизм (маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш мақсадида импорт товарларига тўсиқ қўйиш) ғояларини ўзининг энг олий қадрияти сифатида кўрмоқда. 2025 йилда лавозимга қайтиши билан илк чиқарган фармонлари ҳам айнан халқаро савдо майдонидаги рақибларига янги тарифлар жорий этиш бўлганди.

Ваҳолангки, орадан қарийб бир йил ўтиб АҚШ Олий суди ушбу бож сиёсатини ноқонуний деб топди. Ўтган йили эълон қилинган кўплаб тарифлар бекор қилинди, аммо Трамп чекингани йўқ. Унинг янги глобал тарифлари кучга кириши кутилмоқда.

Савдо уруши

Дональд Трампнинг божлар орқали рақибларга “ҳужум” қилиш чақириқлари ҳали у президентликка келишидан илгари ҳам кўп бора янграган.  2017 йилда президент бўлишидан анча олдин, Трамп Қўшма Штатларни "талон-тарож қилаётган" деб ҳисоблаган мамлакатларга қарши жавоб қайтариш учун импорт тарифларини илгари сурган эди. Гарчи ўша вақтда бу фикрлари кўплаб иқтисодчилар томонидан ёқланмаган бўлса-да, вақт ўтиб ҳокимият тепасига унинг ўзи келиши ташқи савдода Трамп ғояларининг “палак ёйишига” олиб келганди.

2017 йил 20 январда Оқ уйга келган Дональд Трамп ўзининг илк йиллариданоқ “Америка биринчи” шиори остида кескин протекционистик савдо сиёсатини бошлади. 2018 йил айнан шу сиёсат реал бож тарифларига айланган, глобал савдо тизимини ларзага келтирган йил бўлди. Вашингтон буни “миллий хавфсизлик” ва “адолатсиз савдога жавоб” дея изоҳлади, бироқ натижада Савдо уруши бошланди.

2018 йил 22 январда Трамп маъмурияти қуёш панеллари ва катта ҳажмли кир ювиш машиналарига тариф жорий қилди. Қуёш панелларига дастлаб 30 фоизлик бож белгиланди (ҳар йили камайтириб бориш шарти билан), кир ювиш машиналарига эса 1,2 миллион донагача 20 фоиз, ундан ортиқ қисмига 50 фоиз тариф қўлланди. Оқ уй бу қарорни маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни ҳимоя қилиш билан асослади. Бироқ кўп ўтмай, АҚШ ички бозорида маиший техника нархлари ошиб кетди.

Орадан бир ой ўтиб, 2018 йил 1 мартда Трамп пўлат ва алюминий импортига тариф эълон қилди: пўлатга 25 фоиз, алюминийга 10 фоиз бож. Мазкур чоралар 23 мартдан кучга кирди. Қарор “Section 232” – миллий хавфсизлик банди асосида қабул қилинди. Дастлаб айрим иттифоқчилар – Канада, Мексика ва Европа Иттифоқи вақтинча истисно қилинди, бироқ кейинчалик бу имтиёзлар ҳам бекор қилинди. Натижада, АҚШнинг ўз иттифоқчилари билан савдо муносабатлари совуқлаша бошлади.

Энг кескин босқич эса Хитой билан юз берди. 2018 йил 6 июлда АҚШ Хитойдан импорт қилинадиган турли товарларга, умумий ҳисобда 34 миллиард долларлик маҳсулотга 25 фоиз бож жорий этди. Орадан кўп ўтмай, яна 16 миллиард долларлик товарлар ҳам худди шундай тарифга тортилди. 24 сентябрда эса қўшимча 200 миллиард долларлик Хитой маҳсулотига 10 фоизлик бож эълон қилинди (кейинчалик 25 фоизгача оширилиши режалаштирилган). Бу чоралар “Section 301” асосида, Пекиннинг интеллектуал мулк сиёсати ва технологик трансфер талаблари сабаб қўлланди.

Ушбу “савдо ҳужумини” Пекин жавобсиз қолдирмади. Хитой АҚШ қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, жумладан соя, автомобиль ва бошқа саноат товарларига 5 фоиздан 25 фоизгача тарифлар эълон қилди. Бу эса “Савдо уруши” номли кескинлик бошланишига сабаб бўлди. Буни халқаро бозорлардаги жиддий тебранишлар ҳам тасдиқлади.

Рақамларга қараганда, 2018 йил охирига келиб Трамп маъмурияти юзлаб миллиард долларлик импортни қўшимча бож билан қамраб олди. Оқ уй бу сиёсат орқали савдо тақчиллигини камайтиришни мақсад қилганини билдирган бўлса-да, кўплаб иқтисодчилар божлар нархлар ошишига ва истеъмолчиларга қўшимча юк тушишига сабаб бўлганини таъкидлади. Айрим тадқиқотларга кўра, тариф харажатининг асосий қисми АҚШ импортчилари ва истеъмолчилари зиммасига тушган.

2018 йилги бож сиёсати Трампнинг энг кескин ва баҳсли қарорларидан бири бўлди. У қисқа муддатда сиёсий дивидендлар келтиргандек кўринса-да, глобал савдо тизимида узоқ давом этадиган зиддиятлар учун замин яратди. Савдо уруши эса фақат иқтисодий эмас, геосиёсий майдонда ҳам янги рақобат босқичини бошлаб берди.

Иккинчи муддат – иккинчи уруниш

2020 йилги сайловларда Демократлар номзоди Жо Байденнинг Трамп устидан ғалаба қозониши Хитой билан алоқаларни қайсидир маънода яхшилади, қатор тарифлар бекор қилинди. Аммо Байденинг пассив ташқи сиёсати ва яна кўплаб сабаблар ортидан 2025 йилда Трамп бошчилигидаги Республикачилар яна ҳукумат тепасига келди.

Трампнинг қайтиши бож можароларининг қайтиши билан параллель юз берди. 2025 йил 20 январда Вашингтонда Трампнинг иккинчи муддатли инаугурацияси бўлиб ўтганидан сўнг, унинг иқтисодий сиёсати яна бир бор глобал савдо майдонини ларзага солди. Қасамёд маросимида сўзлаган нутқида хорижий ўлкаларга бож солиш ортидан бойиш режалари ҳам қарсаклаб билан кутиб олинганди.

“Мен дарҳол америкалик ишчилар ва оилаларни ҳимоя қилиш учун савдо тизимимизни қайта кўриб чиқишни бошлайман. Фуқароларимизни бошқа мамлакатларни бойитиш учун солиққа тортиш ўрнига, биз фуқароларимизни бойитиш учун хорижий давлатларга тарифлар ва солиқлар соламиз”, деганди Трамп.

Мана шундай олқишлар, мақтовлар ёмғири ортидан 1 февраль куни мамлакатнинг энг йирик ҳамкорлари – Канада ва Мексикага 25%, Хитой товарларига эса 10% миқдорда импорт қилинадиган маҳсулотларнинг аксариятига солиқ солиш тўғрисидаги фармонларни имзолади. Янги глобал савдо уруши сифатида талқин қилинган ушбу сиёсат кўплаб доираларда жиддий баҳсларга сабаб бўлди.

13 февраль куни эса Трамп апрель ойидан бошлаб АҚШ товарларига бож қўйган барча давлатларга нисбатан жавоб тарифларни жорий этиш режасини эълон қилди ва бу дипломатик норозилик тўлқинини келтириб чиқарди. “Маданий эркинлик”, “савдо адолати тиклансин” каби шиорлар остида олиб борилган жараёнда Трамп маъмурияти 2025 йил 2 апрелдан бошлаб деярли барча савдо шерикларига қарши кескин бож тарифлари тўпламини эълон қилди. Ушбу кескин сиёсат “Озод бўлиш куни” деб аталган бўлиб, АҚШ ва дунё иқтисодиётида чуқур из қолдирди.

Бу сиёсат жуда тез орада халқаро майдонда кескин норозиликларга сабаб бўлди. Канада, Мексика ва Европа Иттифоқи (EИ) ўз навбатида жавобан тариф режалари тайёрлади ва савдо урушининг яна бир босқичи бошланиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди. Хитой эса ўз экспортига қарши жавоб тарифларини жорий қилган ҳолда, нуқтаи назарларни қаттиқроқ мудофаа қилди. Бундай қарама-қаршиликлар глобал бозорларнинг барқарорлигига путур етказди, импорт нархларининг ошишига олиб келди.

Швейцария собиқ президенти ва амалдаги Савдо вазири Карин Келлер-Зуттер тарифлар жорий этилишидан олдин Оқ уй раҳбари билан боғланиб, импорт тўсиқларини камайтиришни сўрагани, суҳбатдан қониқмаган Трамп эса аввалига 30 фоиз белгиланиши кутилган тарифларни 39 фоизга ошириб қўйганлиги ҳам Қўшма Штатларда давлат институтларининг рад этилиб, фақат бир шахс иродасига боғланиб қолганлигинининг исботи сифатида талқин қилиш мумкин эмасми?

Тарифлар жорий этилаётгач айрим таҳлилчилар ҳатто бу ҳаракатни Трампнинг “автократик кенгайиш” уринишларидан бири сифатида баҳолаши ҳам кузатилди. Вазият шу даражага етдики Трампнинг хоҳиш-иродаси бутун бир давлатнинг қарашларини намоён эта бошлади. Ҳатто бу ҳақида Япония савдо ходимларидан бири ўз интервьюсида Трампнинг нимани кўзлаётганини ўзидан бошқа ҳеч ким билмаётганини таъкидлаган эди.

“АҚШ маъмуриятида ким билан гаплашсам ҳам, уларнинг ҳеч бири Трамп нима ҳақида ўйлаётганини билмайди. Биз ҳатто Трамп нима ҳақида музокара олиб бормоқчи эканлигини ҳам билмаймиз,” деганди у.

Тез орада АҚШнинг оширилган бож сиёсати дунё давлатларига нисбатан очилган “савдо уруши” сифатида талқин этилган бўлса, тарифларни қайта пасайтириш Вашингтоннинг ўз иродасини бошқа давлатларга ўтказиш учун қўлловчи дипломатик босим воситаси ёки геосиёсий савдолашув дастагига айланиб қолди. Дональд Трамп мамлакатларга шартлар қўяди ва эвазига каррасига оширилган бож ставкаларини камайтиришни таклиф қилади. Камайтирганда ҳам аввалги фоизлар даражасига туширилмайди, аммо баъзи давлатларга қўйилган тарифлар шу қадар “осмонга кўтарилганки”, эндиликда кичик тафовут ҳам катта аҳамият касб эта бошлади.

Суд ва янги бож

2026 йил 20 февраль, АҚШ Олий суди ваниҳоят тарихий қарорни эълон қилди. Президент Трамп томонидан “фавқулодда вазият” важи билан жорий этилган қўшимча бож тарифлари бекор қилинди. Суд 6:3 нисбатдаги овоз бериш билан Оқ уй савдо сиёсатида ўз ваколат доирасидан чиқиб кетганини ва жорий қилинган қатор тарифлар ноқонуний эканлигини эълон қилди. Судья бошлиғи Жон Робертс қарорда Президентнинг 1977 йилги “Халқаро фавқулодда иқтисодий ваколатлар тўғрисидаги қонун” (IEEPA) асосида бундай божларни жорий этиш ваколатига эга эмаслигини алоҳида қайд этди.

Аслида АҚШ Конституциясига кўра божлар белгилаш ваколати Конгрессга тегишли. IEEPA эса президентга мамлакат хавфсизлиги, ташқи сиёсати ёки иқтисодиётига хориждан келаётган ғайритабиий ва жиддий таҳдидларга жавобан тижорат операцияларини тартибга солиш, чеклаш ҳамда хорижий активларни музлатиш ваколатини беради, холос. Шунга кўра президент атиги “импортни тартибга солиш” ваколатига эга, лекин божларни белгилашга ҳуқуқи йўқ. Мазкур қарор Трампнинг иккинчи маъмурияти учун консерватив таркибдаги Олий суддан олинган энг жиддий зарбалардан бири сифатида баҳоланмоқда.

Аммо, Трамп дарҳол янги йўл излаб топди. 1974 йилги савдо қонунининг 122-моддаси асосида вақтинчалик 10% даражадаги глобал божларни эълон қилди — у 150 кун давомида кучда бўлиши мумкин ва кейин Конгресс рухсати талаб қилинади. 21 февралга келиб эса Трамп “Truth Social” тармоғида божлар “қонун рухсат берган энг юқори даража” — 15%гача оширилишини эълон қилди.

Трамп тарифлар орқали ишлаб чиқаришни АҚШга қайтариш ва савдо тақчиллигини камайтиришни мақсад қилганини айтмоқда. Аммо, бу ҳафта эълон қилинган маълумотларга кўра, мамлакат савдо тақчиллиги 2024 йилга нисбатан 2,1% га ўсиб, тахминан 1,2 триллион долларга етган.

Бироқ халқаро майдонда ушбу янгилик бошқача кайфият билан қарши олинди. Капитал бозорлар бошида қисқа муддатли кўтарилиш билан жавоб берди, аммо миқёси катта товарлар бўйича нархлар ошди — импорт харажатлари юқорилайди, деб ҳисобланмоқда. Глобал компаниялар 150 кунлик муддат ичида стратегияларини қайта кўриб чиқишга мажбур бўлдмоқда.

Айни пайтда Конгресс глобал божлар бўйича умумий рухсат бермаган. Президент вақтинча воситалардан фойдаланмоқда, бироқ узоқ муддатли сиёсат Конгресс томонидан тасдиқланиши лозим. Бу эса АҚШда сиёсий парокандаликни кучайтирмоқда, чунки тижорат ва саноат гуруҳлари янги божлар сиёсатини тўлиқ қонуний асосда кўтаришни талаб қилмоқда.

Шуни ёддан кўтармаслик лозимки, ушбу қарорлар фақат АҚШ бозорларига таъсир кўрсатмайди — бу глобал савдода ҳам жиддий силкинишларга олиб келади. Дунёнинг биринчи рақамли иқтисодига эга давлатнинг ўзи устунлик қилаётган бу йўналишдаги қарорлари халқаро майдондаги ҳар бир иштирокчига таъсир қилади. Халқаро компаниялар ўз нархлаш стратегияларини янгилайди, сўнгги 5 ойда амал қиладиган божлар оқибатида товарлар занжири қайта тузилади, янги тариф режаларига, йирик инвестицияларга қизиқиш сусаяди. Қайсидир маънода келгуси 150 кунда жаҳон бозорини “катта магнитудадаги зилзила” кутмоқда.