АҚШ Ўзбекистоннинг ишига аралашмоқчи эмас ёхуд Тошкент ким билан дўстлашишни ўзи билади

40 миллион истеъмолчига эга катта бозор, юзлаб қимматбаҳо материал конлари, тобора ўсиб бораётган иқтисодиёт ва яна бир қанча сержило таърифлар. Бугун Ўзбекистон нафақат Марказий Осиё учун дарвоза, балки “чўнтаги тўла” бизнес ҳамкор ҳамдир ва буни АҚШ ҳам тобора аниқроқ англаб бормоқда.

АҚШ давлат котиби Марко Рубионинг Марказий ва Жанубий Осиё давлатлари билан иқтисодий ва хавфсизлик алоқаларини ривожлантиришга қаратилган сафари айнан 19 октябрь куни Самарқанддан бошлангани ҳам Вашингтоннинг Марказий Осиёга, жумладан Ўзбекистонга эътибори ортиб бораётганининг исботидир.

Рубио Самарқандда

Рубионинг Марказий Осиёга илк ташрифи Самарқанд билан бошланди. 18 октябрь куни АҚШ давлат котиби Марко Рубио рафиқаси Жанет Рубио билан Самарқандга етиб келди. Шунингдек у билан 200 дан ортиқ америкалик бизнес вакиллари ташриф буюрди. Уларни Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева, Ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидов, АҚШ Президентининг махсус вакили Сержио Гор ва АҚШнинг Ўзбекистондаги элчиси Жонатан Ҳеник кутиб олди. 

Кейинги кун давомида Рубио Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлиги раҳбарлари билан учрашди. Унда савдо ва инвестициялар, энергетика, муҳим минераллар, илғор технологиялар, таълим, маданий-гуманитар алоқалар ҳамда хавфсизлик масалалари муҳокама қилинди. Саидов ушбу механизм ишга туширилишини икки томонлама муносабатларни изчил ривожлантириш йўлидаги муҳим қадам деб атади.

“Биз Қўшма Штатлар билан мустаҳкам, узоқ муддатли ва ўзаро манфаатли шериклик ўрнатиш тарафдоримиз. Сизнинг Ўзбекистонга ва Марказий Осиёга кўрсатаётган эътиборингизни ҳамда муносабатларимизни ривожлантиришга қўшаётган ҳиссангизни юқори баҳолаймиз. Бугунги учрашув ушбу ижобий динамикани янада ривожлантиришга ва янги имкониятларни топишга ёрдам беришига аминман”, дейди Саидов.

Ташрифнинг энг салмоқли иқтисодий натижаларидан бири – умумий қиймати 12 миллиард доллар бўлган 54 та шартнома ва келишувлар пакети бўлди. Ўзбекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлигининг маълумотига кўра, ҳужжатлар саноат, транспорт, энергетика, кончилик, молия, рақамли технологиялар, қишлоқ хўжалиги, соғлиқни сақлаш ва таълимни қамраб олади. GE Aerospace Uzbekistan Airways авиакомпаниясининг янги самолётлари учун двигателлар этказиб бериш, Wabtec эса темир йўл техникаси ва бутловчи қисмларини маҳаллийлаштириш йўналишида ҳамкорлик қилади. Franklin Templeton, Oppenheimer & Co., Citigroup ва BlackRock билан тузилган келишувлар халқаро капитал бозорларига чиқиш ва инвестицияларни жалб этишга қаратилган. 

Ташрифнинг бошқа бир муҳим жиҳати – Ўзбекистоннинг космик тадқиқотлар соҳасидаги ҳамкорлиги. Самарқанддаги музокаралардан сўнг томонлар Ой, Марс, кометалар ва астероидларни тинч мақсадларда ўрганиш тамойилларини белгиловчи “Артемида” битимларини имзолади. Ўзбекистон ушбу келишувларга қўшилган 77-давлат бўлди. Ҳужжат NASA ва бошқа иштирокчи мамлакатларнинг космик агентликлари билан ҳамкорлик қилиш, миллий мутахассисларни тайёрлаш ҳамда технологиялар трансфери учун имкониятларни кенгайтириши кутилмоқда.

Ҳали Ўзбекистонга сафар бошланишидан олдин журналистларга берган интервьюсида АҚШ давлат котиби Самарқандга ташрифнинг сабаби ва кўзланган мақсад ҳақида баёнот берганди. Унинг сўзларига кўра, АҚШ Марказий Осиёнинг беш давлати билан ҳам алоқаларни ривожлантиришни хоҳлайди.

“Бу нафақат Ўзбекистон, балки Марказий Осиёдаги бошқа тўртта мамлакат ҳамдир. Бу жуда муҳим муносабатлар”, деган у.

Вашинтон бутун минтақа билан интеграция истаяпти, Самарқанд эса Марказий Осиёнинг маркази ўлароқ қолган тўрт давлатни ҳам жипслай олувчи муҳим манзил сифатида намоён бўлмоқда.

Ташриф давомида Рубио Регистон майдонини зиёрат қилар экан, Самарқанднинг тарихан савдо-сотиқ марказларидан бири эканлигига ҳам алоҳида уруғу берди. У шаҳарнинг кўп асрлар давомида жаҳон савдоси ўтган муҳим манзил сифатидаги ўрнини алқаб, бу такрорланаётганини ва АҚШ бунинг бир қисми бўлишни исташини айтди. Бу эса ўз навбатида Американинг Ўрта коридор ва Хитойнинг “Бир камар бир йўл” лойиҳаларида ўз миллий манфаатларини сақлаш ва геосиёсий ўйинда рақибларидан ортда қолиб кетмасликка ҳаракатини ҳам ифодалайди.

Шунингдек Рубио келгуси йилларда АҚШ президентининг ҳам Ўзбекистонга ташриф буюриш эҳтимоли борлигини билдириб, бу устида ишлашини айтган.

“Биз буни кўришни жуда хоҳлаймиз ва келгуси йилда бу устида иш олиб борамиз. Биз аниқ саналарни кўриб чиқишимиз керак ва менимча, агар иложи бўлса, у келишни хоҳлайди”, деган АҚШ давлат котиби.

Бундан ташқари ўртада давлат раҳбарлари даражасидаги таклифлар ҳам бор. Жумладан Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ҳам Дональд Трампни бир неча бор мамлакатга таклиф қилган. АҚШ раҳбари ҳам бу таклифларни мамнуният билан қаршилаган. Шунингдек, АҚШнинг собиқ глобал шериклик бўйича махсус вакили Паоло Замполли ҳам Трампнинг Ўзбекистонга келишни исташини айтган эди.

Шундай экан, қайсидир маънода, Рубионинг ушбу сафарини АҚШ президенти ташрифи олдидан тайёргарлик сифатида ҳам кўриш мумкин. Агар барчаси кўнгилдагидек кечса, Рубио Трампга яқин одам, уни сафарга кўндириши мумкин. Бир томони Россия, бошқа томони Хитой билан туташган Марказий Осиёнинг ўрни ҳам сўнгги йилларда ошиб бораётгани бунга туртки бўлса ажаб эмас. 

Ҳали ҳеч қайси бир АҚШ президенти Марказий Осиёга ташриф буюрмаган. Аммо охирги йиллардаги минтақанинг ортиб бораётган иқтисодий жилоси Трампни ҳам бу ташрифга чорласа ажаб эмас.

Марказий Осиё ва АҚШ

Рубионинг Самарқандга келиши, аввало, C5+1 форматининг аҳамиятини ҳам кўрсатди. АҚШ ва Марказий Осиёнинг беш давлати ўртасидаги ушбу мулоқот 2015 йилда йўлга қўйилган бўлиб, ўтган йили ноябрь ойида Вашингтонда ўтган саммитдан кейин иқтисодий йўналишда янада фаоллашди. Рубио ўша учрашувдан буён минтақа мамлакатлари билан 25 миллиард доллардан ортиқ тижорат келишувлари ва битимларига эришилганини, савдо ва инвестициялар соҳасида яна 100 миллиард доллардан ортиқ лойиҳаларни амалга ошириш режалаштирилаётганини билдирди. Унинг таъкидлашича, АҚШ Транскаспий транспорт йўналишини ривожлантириш, муҳим минераллар таъминот занжирларини мустаҳкамлаш ва минтақанинг технологик тармоқлари учун минглаб ёш мутахассисларни тайёрлашдан манфаатдор. B5+1 бизнес-форуми орқали эса ҳукуматлар ва хусусий сектор ўртасидаги мулоқотни кенгайтириш кўзда тутилган.

Марказий Осиё нафақат географик жиҳатдан Шарқ ва Ғарб ўртасидаги кўприк, балки муҳим минераллар, транспорт йўлаклари ва янги бозорларга чиқиш нуқтаси ҳамдир. Рубио минтақани Осиё ва Европанинг “юраги” деб атаб, унинг глобал савдодаги тарихий ролини яна кучайтириш мумкинлигини таъкидлагани ҳам бежиз эмас.

“Биласизми, Марказий Осиё, эҳтимол, Осиё ва Европанинг юраги ҳисобланади. Тарихан Марказий Осиё Ғарб ва Шарқ ўртасидаги савдо-сотиқнинг чорраҳаси бўлиб келган. Бугун эса глобал ҳамкорликнинг янада кенгроқ қайта тикланиши доирасида у трансмиллий тижоратда яна ўша муҳим ролни ўйнаш асносида турибди. Аммо Марказий Осиё, шунингдек, сармоялар учун янги майдон ҳамдир. У экспорт учун янги манзил – барча халқлар келажаги учун жуда муҳим бўлган материаллар етказиб бериладиган марказий терминал вазифасини ўтайди”, дейди Рубио.

АҚШ учун Транскаспий йўлаги орқали муқобил логистика имкониятларини кенгайтириш, муҳим минераллар таъминотини диверсификация қилиш ва Америка компанияларининг минтақадаги иштирокини ошириш иқтисодий манфаатлар билан бирга стратегик аҳамиятга ҳам эга.

Шу билан бирга, Вашингтоннинг минтақага ёндашувида Хитой омили ҳам сезилмай қолмайди. Регистон майдонида журналистлар саволига жавоб берган Рубио АҚШнинг мақсади – Марказий Осиё давлатларидан бошқа мамлакатлар билан алоқаларини узишни талаб қилиш эмаслигини айтди. Унинг сўзларига кўра, гап Америка компаниялари учун адолатли рақобат ва бозорга кириш имкониятини яратиш ҳақида бормоқда. У Ўзбекистон барча давлатлар билан иқтисодий алоқалар ўрнатишни исташини очиқ билдирганини ҳам қайд этиб, Тошкентнинг кўп векторли ташқи сиёсатини алоҳида ҳурмат қилишини билдирди.

“Улар ҳамма билан муносабат ўрнатишни исташади. Улар ҳамма билан иқтисодий алоқаларга эга бўлишни хоҳлашади. Биз эса, манфаатдор эканимизни айтмоқдамиз ва шу сабабли бу ерга биз билан бирга 300 га яқин Америка бизнес вакиллари ҳам келди. Улар қандай имкониятлар мавжудлигини кўришни интизорлик билан кутишмоқда ва ҳатто айримлари бироз кейинроқ эълон қиладиганимиз – келишувларни тузиб бўлишди”, дейди Рубио.

Рубио ташрифи доирасида Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги тарихий-маданий алоқалар ҳам ёдга олинди. Саидов билан биргаликда у “Ўзбекистон ва АҚШ: асрлар ва қитъалар оша муштарак тарих” кўргазмаси билан танишди. Унда Аҳмад ал-Фарғонийнинг илмий мероси, Эдгар Аллан Понинг Амир Темурга бағишланган асари, америкалик саёҳатчиларнинг Ўзбекистон ҳақидаги ёзувлари ва 1973 йилда йўлга қўйилган Тошкент – Сиэтл биродарлик алоқаларига оид материаллар намойиш этилди.

Шунингдек, кун сўнггида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев АҚШ делегациясини қабул қилиб, Марко Рубио ва АҚШ Президентининг Жанубий ва Марказий Осиё бўйича махсус вакили Сержио Горни давлат мукофотлари билан тақдирлади. АҚШ Давлат котиби “Буюк хизматлари учун” ордени билан тақдирланган бўлса, Сержио Гор Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги дўстона муносабатларни мустаҳкамлаш ҳамда стратегик шерикликни кенгайтиришга қўшган ҳиссаси учун “Дўстлик” ордени билан тақдирланди.

Трамп ва Ўзбекистон

Дональд Трамп Оқ уйга қайтганидан кейин АҚШнинг Ўзбекистон билан муносабатларида янги давр бошлангани ҳақида кўп гапирилди. Ўнлаб миллиард долларлик тижорий келишувлар, сиёсий қўлловлар ва Америка компанияларининг Ўзбекистонга қизиқиши яқинда бошлангани йўқ, аммо сўнгги йилларда ҳар қачонгиданда тез ўсиб борди.

Ўзбекистон – АҚШ муносабатлари Трампнинг иккинчи президентлик муддати билан бошланган эмас. Шавкат Мирзиёевнинг 2018 йил май ойида Вашингтонга ташрифи чоғида икки томонлама ҳамкорликни кенгайтиришга қаратилган ҳужжатлар имзоланган, Америка компаниялари билан миллиардлаб долларлик келишувлар эълон қилинган эди. Кейинги йилларда ҳам сиёсий мулоқот, савдо, хавфсизлик ва Афғонистон масалалари бўйича ҳамкорлик давом этди. 2015 йилда Самарқандда АҚШ ва Марказий Осиёнинг беш давлати ўртасида бошланган C5+1 формати ҳам айнан шу жараённинг бир қисми эди.

2025 йил 6 ноябрь куни Мирзиёевнинг Оқ уйда Трамп билан учрашуви ва C5+1 саммитида иштирок этиши бу яқинлашувнинг муҳим босқичига айланди. Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги тижорий ҳамкорлик бўйича 32 миллиард долларлик келишувлар ҳақида эълон қилинди. Улар орасида Boeing билан 8,5 миллиард долларлик келишув ҳамда муҳим минераллар, кончилик, энергетика, молия ва ахборот технологиялари соҳаларидаги ташаббуслар бор эди. “Сиздан угина, биздан бугина” деганларидек, Америка компаниялари миллионлаб долларлик инвестициялар таклиф этаётган бўлса, Ўзбекистон ҳам қатор қимматбаҳо ресурсларини АҚШга сотиб, Вашингтоннинг бу борада Хитойга қарамлигини камайтирмоқда.

Учрашувлардан сўнг икки томонлама алоқаларни мувофиқлаштириш учун янги механизм яратилгани ҳам бежиз эмас. 2025 йил 11 ноябрда президент фармони билан Америка –Ўзбекистон Бизнес ва инвестиция кенгаши ташкил этилган бўлиб, унинг вазифалари савдо ва инвестиция ташаббусларини мувофиқлаштириш, тарифларни пасайтириш бўйича музокараларни илгари суриш, халқаро молия институтлари иштирокидаги инвестиция фондини яратиш имкониятларини кўриб чиқиш ва ўзбек компанияларининг АҚШ бозорига чиқишини қўллаб-қувватлашдан иборат.

Яна ҳужжатда Ўзбекистон резидентларининг АҚШ компанияларига сармоя киритиш имкониятларини кенгайтириш кўзда тутилган эди. 2026 йил 1 январдан америкалик компанияларга сармоя киритиш учун аввал талаб қилинган алоҳида давлат рухсати ҳам бекор қилинади. Бу муносабатларнинг фақат Америка капиталини Ўзбекистонга жалб этиш билан чекланмай, ўзбек бизнесининг АҚШ бозорига чиқишини ҳам қамраб олаётганини кўрсатади. Авваллари фақат қурувчи ёки трак ҳайдовчиси сифатида кўрилган ўзбеклар – бугун америкаликларнинг ўзини иш ўрни билан таъминламоқда.

Танганинг бошқа томони – савдо муносабатларининг ҳуқуқий асослари – қайта кўриб чиқилиши ҳам ҳануз кун тартибида қолмоқда. Аввало, совуқ уруш давридан қолган ўн йиллик чеклов – Жексон-Вэник тузатиши ҳали ҳам ўз кучида қолаётгани Ўзбекистон каби айрим мамлакатларнинг доимий нормал савдо муносабатларини таъминлаш йўлида ҳуқуқий тўсиқ бўлиб қолмоқда. Бир вақтлар Совет иттифоқига қарши қўлланган савдо тўсиқлари асосан бозор иқтисодиётига эга бўлмаган ҳамда фуқароларининг эммиграция қилиш ва бошқа инсон ҳуқуқларини чекловчи давлатларга нисбатан қўлланилган бўлиб, СССР парчалангач, унинг таркибидан мустақил бўлиб чиққан давлатларга, жумладан, Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларига мерос бўлиб қолди. Бу тизим нима учун ҳанузгача бекор қилинмагани ҳақида эса Самарқандга ташриф буюрган Рубио фикр билдирди.

“Биласизми, буни Конгрессдан сўраш керак. Биз уни бекор қилиш тарафдоримиз. Конгрессда ҳам уни бекор қилиш тарафдори бўлган кўплаб вакилларнинг овозлари бор”, дейди Рубио.

Шунингдек, Трамп даврида АҚШ кун тартибига чиққан бож сиёсати ва перфекционизм ҳам икки ўртада кўриб чиқилиши керак бўлган яна бир масала дейиш мумкин.

Қисқа қилиб айтганда АҚШ ва Ўзбекистон муносабатлари Трамп даврида ажойиб траекторияни босиб ўтмоқда. Божлар ва баъзи чекловларга қарамай савдо ҳажми ҳам, инвестициялар кўлами ҳам ошмоқда ёки Руби таъбири билан айтганда, икки томон ҳам бойимоқда.