Спектакль давом этади: Трампнинг ишонганлари уддалай олмади

Трамп Путин билан Зеленскийни яраштириб қўйиш учун ўз одамларини жўнатди. Тинчлик дипломатларининг махсус самолёти Внуково аэропортига ғилдирак қўяётган бир пайтда, уруш театри ўзининг одатий ва шафқатсиз сценарийсини ижро этишда давом этмоқда. АҚШ Президенти Дональд Трампнинг куёви Жаред Кушнер ҳамда махсус вакили Стив Уиткофф Россия ва Украина ўртасидаги урушни тугатиш бўйича музокараларни жонлантириш мақсадида аввал Москвага, кейин эса Киевга ташриф буюрди. Бироқ дипломатик масхарабозликлар ва “конструктив мулоқот” ҳақидаги расмий баёнотлар ортида, ҳарбий ва сиёсий майдондаги ҳақиқий манзара мутлақо бошқача тус олмоқда.

5 сентябрь куни соат 12:52 да АҚШ делегацияси бўлган самолёт Москванинг Внуково-2 аэропортига етиб келди. Эътиборли жиҳати, америкалик музокарачилар бу сафар аввалгидек шахсий бизнес-жетда эмас, балки АҚШ Ҳарбий-ҳаво кучларига тегишли Boeing C-32A самолётида қўнди. Делегация таркибида Давлат департаменти ва Миллий хавфсизлик кенгаши вакиллари, шунингдек, Молия вазирлигининг санкциялар сиёсати учун масъул ходими Жин Ланге ҳам бор эди. Меҳмонларни аэропортда Россия президентининг халқаро ҳамкорлик бўйича махсус вакили, Россия тўғридан-тўғри инвестициялар жамғармаси раҳбари Кирилл Дмитриев кутиб олди. Москва марказидаги ресторанда қилинган тушликдан сўнг, Америка делегацияси Кремль саройининг Қизил меҳмонхонасида Владимир Путин билан учрашди. Россия томонидан учрашувда Кирилл Дмитриев ва президент ёрдамчиси Юрий Ушаков қатнашди. Диққатни тортадиган ҳолат шундаки, Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ушбу музокаралар жараёнидан четда қолди.

Қарийб уч соат давом этган ушбу ёпиқ мулоқот Уиткоффнинг Россия раҳбари билан саккизинчи, Кушнернинг эса учинчи учрашуви бўлди. Музокаралар арафасида Кремль вакили Дмитрий Песков америкаликларнинг Киевдаги учрашувларини тайёрлаш ва ўтказиш билан боғлиқ ҳолда Киевга уч кун давомида зарба бериш тўхтатилишини эълон қилди. Ушбу қадам ортидан Украина Президенти Владимир Зеленский ҳам ўз Telegram-каналида баёнот берди.

“Бундан буён ва ушбу шанба суткасининг охиригача, якшанба ва душанба кунлари Украина Москвага зарба беришдан тийилишга тайёр ва россияликлар ҳам Киевга зарба бермайди, деб умид қиламиз. Стив Уиткофф ва Жаред Кушнерни кутяпмиз ва мазмунли мулоқотга тайёрмиз”, дея таъкидлади у.

Музокаралар бошланишида Кремль эълон қилган етти дақиқалик видеода Путин Россиянинг фронт бўйлаб вақтинчалик ўт очишни тўхтатиш таклифига нега рози бўлмаганини тушунтириб, Украина бу таклифни расмий ахборот алмашинуви каналларини четлаб ўтган ҳолда билдирганини айтди. Дональд Трамп эса вакиллари Москва ва Киевга урушни тугатиш бўйича таклиф билан боришини ва бу мутлақо янги таклиф эмаслигини маълум қилганди. Уч соатлик мулоқот якунида Путиннинг ёрдамчиси Юрий Ушаков учрашувни “мазмунли, конструктив, ниҳоятда очиқ ва ишончли” деб атади.

“Россия томонидан махсус ҳарбий операция ўтказилиши давомида юзага келаётган вазиятга аниқ ва батафсил баҳо берилди. Хусусан, жанговар ҳаракатлар зонасида Россия армиясининг илгарилашидаги реал муваффақиятлари қайд этилди ва низонинг барча туб сабабларини бартараф этиш зарурлиги таъкидланди”, деди Юрий Ушаков.

Ушаков америкалик вакиллар Путиндан олинган фикрларни Киевда ҳисобга олишга ваъда берганини, мулоқотда иқтисодий мавзулар ва эҳтимолий лойиҳалар ҳам муҳокама қилинганини қўшимча қилди.

“Стив Уиткофф ва Жаред Кушнер эртага Киевдаги алоқалар давомида шахсан Россия Президентидан олинган Украинадаги низони мустаҳкам тинч йўл билан ҳал этишга оид кузатувлар ва баҳоларни ишлатишга ваъда беришди. Америкалик вакиллар ушбу сафарга жиддий тайёргарлик кўришган. Улар томонидан нафақат жанговар ҳаракатларни тезроқ тугатишдан анъанавий манфаатдорлик билдирилди, балки низони ҳал этишнинг эҳтимолий йўллари ҳақида бир қатор мулоҳазалар ҳам шакллантирилди”, дейди у.

Учрашувнинг энг эътиборли ва кутилмаган деталларидан бири эса америкалик вакил Стив Уиткоффнинг Путин ҳақида айтган гаплари бўлди.

“Истеъфога чиққанимизда эслашимиз мумкин бўлган жуда кўп воқеалар бўлади ва сиз билан мулоқот энг яхши ва энг эсда қоларлиларидан бири бўлади”, дейди Уиткофф.

Бироқ, бу илиқ гаплар ва Песковнинг “ҳеч қандай янги ғоялар йўқ, шошилинч прогнозлар қилманг” деган совуққон баёнотлари ортида Трамп маъмуриятининг урушни зудлик билан тўхтатишга бўлган умидсиз уринишлари кўринади. Февраль ойида Эронда ҳарбий ҳаракатлар бошлангач, Россия ва Украина ўртасидаги расмий воситачилик музокаралари тўхтаб қолган эди. Ўтган бир неча ой давомида Уиткофф ва Кушнер томонлар билан алоҳида мулоқотлар олиб борган бўлса-да, сезиларли илгарилашга эришилмади. “Axios” нашрининг ёзишича, музокарачиларнинг ушбу сафар вақти ҳам тасодифан танланмаган: у Миллий разведка директори Жон Рэтклиффнинг Москвада Россия хавфсизлик хизматлари раҳбарлари билан учрашувидан роппа-роса 10 кун ўтиб амалга оширилди.

Ҳозирча томонлар ўртасида урушни тугатиш бўйича ҳеч қандай муҳим келишувга эришилгани йўқ. Bloomberg манбаларига кўра, Путин урушни тугатишга фақат ўз шартлари асосида тайёр ва Москва ўзини жанг майдонида устун деб ҳисоблаётгани сабабли Россиянинг талаблари тобора қатъийлашмоқда. “Reuters” манбалари ҳам Путин Донецк вилоятининг қолган қисмини назорат қилишни ўрнатмагунча фронт чизиғи бўйича келишувга эришиш имконияти йўқлиги ҳақидаги позицияни келтирган. Путин 2024 йил ёзида ўт очишни тўхтатиш шартлари сифатида Украина қўшинларини Донецк, Луганск, Запорожье ва Херсон вилоятларидан олиб чиқишни ҳамда НАТОга қўшилмаслик мажбуриятини олишини санаб ўтган эди. 20 август куни эса Дмитрий Песков тинчлик музокараларида оптимизм учун ҳозирча асос йўқлигини таъкидлаганди.

Пойтахтлар учун эълон қилинган вақтинчалик сулҳ ҳам нисбий тусга эга. Киев ва Москва бир-бирининг пойтахтларига зарба бермасликка келишган бўлса-да, 6 сентябрга ўтар кечаси Рязань ва Ростов вилоятлари кенг кўламли дронлар ҳужумига учради. Рязанда “Роснефть” таркибига кирувчи ва йилига 17 миллион тонна нефтни қайта ишлайдиган заводда йирик ёнғин чиқди. Ростов-Дон ва бошқа туманлар тепасида 30 га яқин дрон уриб туширилди, тинч аҳоли вакиллари, жумладан бир бола жароҳат олди. Россия Мудофаа вазирлиги бир кечанинг ўзида 15 та ҳудуд ҳамда Азов ва Қора денгиз тепасида 258 та дрон уриб туширилганини маълум қилди. Гувоҳлар дронлар Ростов тепасида тўрт соатдан ортиқ айланиб юрганини билдирди.

Москвадаги учрашувдан сўнг Уиткофф ва Кушнер 6 сентябрга ўтар кечаси Польшанинг Жешув-Ясенка аэропортига учиб келиб, уруш сабабли Украина ҳаво ҳудуди ёпиқлиги боис Киевга Польшадан поездда келди. Вокзалда уларни Украина ташқи разведка хизмати раҳбари Рустем Умеров, президент офиси раҳбари Кирилл Буданов ва “Халқ хизматкори” фракцияси раҳбари Давид Арахамия кутиб олди. Бу америкалик вакилларнинг Украинага илк расмий ташрифи бўлди. Зеленский АҚШ вакиллари билан уч босқичли музокара ўтказди, сўнгги босқичда Буюк Британия, Франция ва Германия миллий хавфсизлик маслаҳатчилари ҳам қатнашди. Америка делегацияси Киевдаги мулоқотни “руҳлантирувчи” деб баҳолаган бўлса-да, урушни тугатиш бўйича кескин бурилиш юз бермади.

Учрашув якунида Зеленский ҳарбий ёрдам, хусусан Patriot ракеталари учун раҳмат айтиб, уруш яна чўзилиши мумкинлиги ҳақида пичингли ҳазил қилди.

“Бугун пойтахтдаги фуқароларимиз учун Patriot тизимидан ҳам яхшироқ ёрдам юбордингиз. Раҳмат, тез-тез келиб туринг. Шунда одамларимиз бироз хотиржам яшаш имконига эга бўлади. Агар уруш қишгача чўзилса (шундайга ўхшамоқда) бизга қишки пакет керак бўлади”, деди Зеленский.

Брифингда Жаред Кушнер урушни қишгача тугатиш имконияти ҳақидаги саволга ҳам жавоб берган. У жараён тез ёки секин кечишидан қатъи назар, мулоқотсиз илгарилаб бўлмаслигини тан олган.

“Президент Трампнинг вазифаси ва бизнинг Стив билан шуғулланаётган ишимиз – тинчлик пакетини тайёрлаш. Келишув тузилмагунча ҳеч нарсани кафолатлаб бўлмайди. Бу жуда ва жуда қийин муаммо, лекин биз ҳаракат қиламиз”, деган Кушнер.

Учрашув чоғида давомли тинчлик унсурлари ва ушбу жараённинг Украина, Россия ҳамда бутун дунё учун қандай фойдаси борлиги муҳокама қилингани айтилмоқда. Кушнернинг қўшимча қилишича, уч томонлама музокаралар форматига қайтиш барча учун энг самарали қадам бўлади

“Биз Стив билан ярим йилча аввалгидек уч томонлама шаклга қайтиш жуда фойдали бўларди деб ҳисоблаймиз. Биз иккала томон билан ҳам музокара ўтказдик ва тез орада олға силжиш бўлади деб умид қиламиз”, дейди

Бу ўринда халқаро ОАВ, хусусан “Axios” нашрининг Киевдаги музокараларда қатнашган манбаларга таяниб берган хабарлари ҳам эътиборга лойиқ. Нашр манбасига кўра, Кушнер ва Уиткофф томонлар билан “янгиланган” тинчлик таклифи устида ишлаш ниятида ва “Агар барча манфаатдор томонлар тегишли қадамни ташлашса, вазият яхши томонга ўзгариши мумкин”

Халқаро манбалар ҳамда етакчи таҳлил марказларининг маълумотларига кўра, Оқ уй томонидан тайёрланаётган бу каби “тинчлик пакети” ва “янгиланган таклифлар” замирида нафақат ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш, балки Вашингтоннинг минтақадаги ўз иқтисодий ва геосиёсий мавқеини сақлаб қолиш истаги ҳам ётибди. Икки томонни бир стол атрофига ўтқазишга бўлган бундай шошилинч уринишлар ортида АҚШ ички сиёсий кун тартиби ҳамда бўлажак сайловлар олдидан кескин ташқи сиёсий ғалабани кўзлаш нияти йўқ эмас. Вашингтон воситачиларининг оптимист баёнотлари вазиятни реалликдан кўра, кўпроқ кўзбўямачилик томонга етаклаётгандек. Кушнер айтган “улкан салоҳият ва манфаат” формуласи амалда қандай ишлайди – буни вақт ва дипломатик савдоларнинг кейинги босқичи кўрсатади.

Халқаро таҳлилчиларнинг фикрича, Трамп вакилларининг ушбу ташрифи кўпроқ геосиёсий спектаклни эслатади. Бир томонда – жанг майдонида устунлигини иддао қилиб шартларидан чекинмаётган Москва, иккинчи томонда – ҳарбий ҳаракатларни сақлаган ҳолда дипломатияда позициясини бой бермасликка уринаётган Киев турибди. Пойтахтлар учун эълон қилинган вақтинчалик “ҳаво сукунати” ҳамда Уиткоффнинг мақтовлари фонида Рязандаги нефть заводининг ёниши ва Ростовдаги портлашлар ушбу урушни фақатгина баландпарвоз баёнотлар ёки дипломатик ташрифлар билан тўхтатиб бўлмаслигини кўрсатмоқда. Реал воқеликни холис баҳоласак, томонлар ҳозирча тинчликка эмас, балки музокаралар столида максимал босим ўтказишга уриняпти дейишимиз мумкин.