Ўзбекистонда 1 фоизлик солиқ кешбэки бекор қилиниши мумкин

Ўзбекистонда 1 фоизлик солиқ кешбэкини бекор қилиш таклиф этилмоқда. Бу ҳақда Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш, фискал таҳлиллар институти томонидан эълон қилинган мақолада сўз боради.

Мутахассисларга кўра, солиқ кешбэкини тўлаш учун давлат бюджети харажатлари барқарор ўсиш тенденциясига эга. Хусусан, 2022 йилда кешбэк тўловлари ҳажми 820 млрд сўмни ташкил этган бўлса, 2026 йил учун прогноз кўрсаткичларига кўра, ушбу маблағ 1,8 трлн.сўмга етиши мумкин. 

“Бундай динамика давлат бюджетига тушаётган юклама ортиб бораётганини кўрсатади ҳамда оммавий рағбатлантириш механизмини келгусида молиялаштириш самарадорлигини баҳолаш масаласини долзарблаштиради”, дейилади мақолада.

Муаллифларга кўра, 2026 йилда мактабгача таълим ташкилотлари қурилиши учун давлат бюджети ҳисобидан 900 млрд сўм маблағ ажратиш режалаштирилган.

Билдирилишича, умумий солиқ кешбэкидан фарқли равишда, ижтимоий реестрга киритилган шахсларга ижтимоий аҳамиятга эга товарларни харид қилишда қўшилган қиймат солиғи суммасини қайтариш манзилли ижтимоий хусусиятга эга. Унинг асосий мақсади – истеъмолчиларнинг муайян хатти-ҳаракатини рағбатлантириш эмас, балки аҳолининг энг эҳтиёжманд қатламлари учун солиқ юкини камайтириш ҳамда билвосита солиққа тортиш тизимининг ижтимоий адолатлилигини оширишдан иборат.

“Бюджет маблағлари ҳисобидан амалга оширилаётган рағбатлантиришнинг салмоқли қисми иқтисодиётнинг расмий секторида фаолият юритаётган йирик солиқ тўловчиларда амалга оширилган харидларга тўғри келади. Натижада давлат бюджети амалда солиқ кешбэки мавжуд бўлмаган тақдирда ҳам амалга оширилиши муқаррар бўлган операцияларни субсидияламоқда”, дейилади материалда.

Маълумотларга кўра, 2026 йил май ойида харидорларга тўланган солиқ кешбэкининг умумий суммаси 146,6 млрд сўмни ташкил этган бўлиб, шундан Топ-10 савдо тармоғига тўғри келадиган солиқ кешбэки 15,7 млрд сўмни, яъни жами тўланган солиқ кешбэкининг 10,7 фоизини ташкил этган.

Қайд этилишича, солиқ тизимининг узоқ муддатли самарадорлиги қонунчилик талабларига риоя этганлик учун доимий моддий рағбатлантириш орқали эмас, балки иқтисодий операцияларнинг шаффофлиги, рақамлаштириш даражасининг юқорилиги ҳамда қонунбузилишларнинг муқаррар аниқланиши ҳисобига таъминланиши лозим.

Шу сабабли бюджет маблағлари ҳисобидан амалга ошириладиган рағбатлантиришни солиқ интизоми ва солиқ маданиятини шакллантиришга хизмат қилувчи вақтинчалик восита сифатида қараш мақсадга мувофиқ. Солиқ хавфи юқори бўлган соҳаларда (умумий овқатланиш корхоналари, кичик чакана савдо объектлари ва бошқалар) фаолият юритувчи тадбиркорлик субъектларининг фискал чекларини рўйхатдан ўтказган харидорлар ўртасида давлат лотереяларини ташкил этиш таклиф этилади.

Бундай ёндашув аҳолининг айнан тушумларни яшириш эҳтимоли юқори бўлиб қолаётган соҳаларда фискал чекларни олишга бўлган қизиқишини сақлаб қолиш имконини беради. Моҳиятан, “ҳар бир чек рағбатлантирилади” тамойилидан “иқтисодиётнинг энг юқори хавфга эга сегментларидаги назорат рағбатлантирилади” тамойилига ўтиш таклиф этилмоқда.

Бунда давлат томонидан кўрсатиладиган қўллаб-қувватлаш янада манзилли тус олади, давлат бюджети харажатлари эса сезиларли даражада қисқаради.

Институт ҳисоб-китобларига кўра, йирик қийматга эга пул ва қимматбаҳо совринлар (автомобиллар, туристик йўлланмалар ҳамда қиймати 5 млн сўмдан юқори бўлган бошқа қимматбаҳо совринлар) ўйналадиган давлат лотереяларини ташкил этиш учун 100 млрд сўмгача маблағ йўналтириш етарли бўлади. Бу эса мазкур механизмни молиялаштириш учун давлат бюджети харажатларини қарийб 20 баробарга қисқартириш имконини беради.