Ташиевга боғлиқ кадрлар алмашинуви: жараён ортида нималар турибди?

Қирғизистонда Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси собиқ раҳбари Қамчибек Ташиев истеъфосидан кейин унинг атрофидаги амалдорлар ва унга яқин деб ҳисобланган сиёсатчиларнинг босқичма-босқич лавозимдан олиниши кузатилмоқда. Сўнгги вақтларда Қишлоқ хўжалиги, сув ресурслари ва қайта ишлаш саноати вазири Бақит Тўрабоев ва Соғлиқни сақлаш вазири Қанибек Дўсмамбетовнинг истеъфога чиқиши бу жараён навбатдаги босқичга ўтганини кўрсатади.

Дастлаб жамоатчилик бу ҳолатни шунчаки “Ташиев жамоасини тозалаш” сифатида қабул қилди. Бироқ сиёсий кузатувчилар бу жараён анча мураккаб ва тизимли ўзгаришларнинг бир қисми эканини таъкидламоқда.

Ташиевнинг сиёсий оғирлиги

Охирги йилларда Қамчибек Ташиев Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раҳбари сифатида нафақат куч тузилмалари, балки сиёсий ва иқтисодий жараёнларга ҳам сезиларли таъсир кўрсатиб келган. Унинг раҳбарлиги даврида хавфсизлик идораси ваколатлари кенгайди, коррупцияга қарши кoмпаниялар кучайди ва кўплаб юқори лавозимли шахслар жавобгарликка тортилди. Натижада Ташиев атрофида кенг таъсир доираси шаклланди. Бу доирага амалдорлар, парламент аъзолари, маҳаллий раҳбарлар ва айрим йирик тадбиркорлар кирган. Тизим ичида шахсий садоқатга асосланган алоқалар тармоғи пайдо бўлди. Бу жараён онгли равишда қурилган сиёсий лойиҳа бўлганми ёки табиий равишда шаклланганми – бу алоҳида масала. Аммо амалда Қирғизистонда икки марказли бошқарув модели юзага келгани сезилди. Бу Президент институти ва Хавфсизлик блоки атрофида шаклланган таъсир маркази. 

Ўзгаришлар нега энди бошланди?

Ҳар қандай президентлик тизимида иккинчи куч марказининг мустақил равишда кучайиши маълум бир босқичгача самарали бўлиши мумкин. Айниқса, инқироз ёки фаол ислоҳотлар даврида кучли хавфсизлик тизимни тезкор бошқаришга ёрдам беради. Бироқ вақт ўтиши билан бу ҳокимиятга сиёсий хавф туғдиради. Таҳлилчиларга кўра, айнан шу босқичда тизим ўзини қайта мувозанатлаштириши лозим бўлади.

Қирғизистонда кузатилаётган ҳозирги кадрлар алмашинуви президентлик вертикалини мустаҳкамлаш ва бошқарувни марказлаштиришга қаратилган қадам сифатида баҳоланмоқда. Яъни, шахсий яқинлик ёки алоқалар эмас, балки бевосита Президентга бўйсуниш тамойили устувор бўлиб бормоқда.

Кадрлар алмашинуви босқичлари

Жараён бир неча босқичларда амалга оширилмоқда. Биринчи босқичда юқори лавозимли шахслар истеъфога чиқди. Бу эса тизимда жиддий ўзгаришлар бўлишини кўрсатди. Иккинчи босқичда таъсир инфратузилмаси, яъни Ташиевга яқин вазирлар, депутатлар ва бошқа амалдорлар лавозимини тарк эта бошлади. Тўрабоев ва Досмамбетовнинг истеъфоси айнан шу босқичга тўғри келади. Учинчи босқичда эса қуйи даражадаги кадрлар алмашинуви кузатилиши айтилмоқда. 

Ташиев жамоасини нима кутмоқда?

Бу борада мутахассислар учта эҳтимолий сценарийни илгари сурмоқда. Баъзи амалдорлар янги сиёсий талабларга мослашиб, тизимда қолиши мумкин. Бунда шахсий садоқат эмас, балки институционал садоқат муҳим бўлади. Шунингдек, хавфсизлик марказига жуда яқин бўлган шахслар сиёсатдан четлаштирилиши мумкин. Улар бизнес ёки бошқа фаолият йўналишига ўтади. Айрим сиёсатчилар эса вазиятни реал баҳолаб, ўзлари майдонни тарк этади. Бу кескин тўқнашувнинг олдини олади.

Можароми ёки тизимли ўзгариш?

Қирғизистондаги ҳозирги жараён очиқ сиёсий қарама-қаршилик ёки элита ичидаги уруш эмас. Бу ўзгаришларда оммавий айбловлар, кескин чиқишлар ёки куч ишлатиш элементлари кузатилгани йўқ. Мазкур ҳолат ҳокимият ичидаги таъсир доирани қайта тақсимлаш ва марказлаштириш жараёни сифатида талқин қилинмоқда. Яъни, “тандем” ёки икки марказли модель якунланиб, президентлик вертикалига қайтиш бошланди.