Si Szinpin AQSHda: Tramp uni ehtirom bilan qarshi oldi (video)

Bugun, 24 sentyabrga o‘tar kechasi Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Si Szinpin uch kunlik davlat tashrifini amalga oshirish uchun Vashingtonga yetib bordi. AQSH Prezidenti Donald Tramp mehmonlarni Oq uyda kutib olish an’anasini buzib, uni aeroportda shaxsan qarshi oldi. Boshlangan sammit haqida OAV nimalarni yozmoqda?

Tramp Si Szinpinga aeroportda kamdan kam uchraydigan ehtirom ko‘rsatdi – “The Washington Post”

Tramp Si Szinpinni Vashingtondagi aeroportda favqulodda marosim bilan kutib oldi. Bu amerikalik yetakchining o‘z mavqedoshi uchun alohida iltifot ko‘rsatishga qanchalik intilayotganini namoyish etdi. XXR Raisining tashrifi uning oxirgi o‘n yildan ortiq vaqt ichidagi ilk davlat tashrifiga debocha bo‘ldi va Tramp uni har tomonlama puxta rejalashtirishga harakat qilgan. Ikkala yetakchi ham hatto eng arzimas ishoralarning ramziy ma’nosiga juda e’tibor qaratmoqda.

An’anaga ko‘ra, Amerika yetakchilari tashrif buyurgan davlat rahbarlarini aeroportda kutib olmaydi va qabulni o‘z hududlarida – Oq uyda o‘tkazishni afzal ko‘radi. Si Szinpin ham may oyida AQSH Prezidenti Pekinga uchib borganida Trampni aeroportda kutib olmagan edi. Xitoy diplomatiyasi puxta rejalashtirilgan tashriflar chog‘ida ko‘pincha o‘zaro simmetriyaga e’tibor qaratadi. Tramp tomonidan ko‘rsatilgan bunday mehmondo‘stlik Pekindagi qabul doirasidan chiqish va mehmonga minnatdorlik bildirishga bo‘lgan urinish edi.

Si Szinpin bo‘lgan Air China aviakompaniyasining Boeing 747 samolyoti qo‘nganidan so‘ng, yuqori martabali Xitoy rasmiylari samolyotning ochiq eshigidan jarayonni kuzatib turgan bir paytda, formadagi Amerika harbiy xizmatchilari qizil gilamni yozishga shoshilgan. So‘ng Trampning bronlangan limuzini kelib to‘xtagan va u birinchi xonim Melaniya Tramp bilan birga gilam bo‘ylab samolyot trapi tomon yurib borgan. Xitoy yetakchisi va uning rafiqasi Pen Liyuan zinadan pastga tushib, Tramplar juftligi bilan qo‘l berib ko‘rishgan.

AQSH Xitoy bilan ikki oylik savdo sulhini e’lon qildi – “Bloomberg”

AQSH Moliya vaziri Skott Bessent Si Szinpin 11 yil ichida ilk bor davlat tashrifi bilan Amerikaga yetib borishidan bir oz oldin AQSH va Xitoy o‘rtasidagi savdo sulhi yana ikki oyga uzaytirilganini e’lon qildi. Bessent dunyoning eng yirik iqtisodiyotlari o‘rtasida tariflarni va ba’zi eksport nazorati choralarini kamaytirish maqsadida o‘tgan yili tuzilgan bitimni yakunlash uchun oxirgi muddat sifatida 10 yanvar kunini belgiladi. Xitoy hukumati ushbu amal qilish muddati tugash sanasini tasdiqlagani yo‘q.

“Men bundan ham yirikroq bitim tuzish mumkinmi-yo‘qmi, bilmayman”, deydi Bessent Fox News’ga bergan intervyusida. 

Oradan bir necha daqiqa o‘tib, Xitoy Tashqi ishlar vazirligi Si Szinpinning ushbu tashrif “unumli natijalar” olib kelishiga “ishonch” bildirgan bayonotini e’lon qildi.

Sammit oldidan katta muvaffaqiyatlarga erishish bo‘yicha kutishlar yuqori emas. Sulhning uzaytirilishi 2027 yilgacha barqarorlikni kafolatlasa-da, bu ba’zi Amerika rasmiylarining muddatni uch-olti oyga uzaytirish haqidagi taklifiga mos kelmaydi. Biroq ikki oylik uzaytirish shu yilning oxirida Shenchjen va Mayamida bo‘lib o‘tadigan va Tramp hamda Si Szinpin yana uchrashishi kutilayotgan dunyo yetakchilarining ikkita sammitini o‘z ichiga oladi. Sulhning uzoq muddatli istiqbollari noaniqligicha qolayotgani sababli, Xitoyning CSI 300 indeksi 24 sentyabr kuni 1,3  foizga tushgan. Osiyo aksiyalarining MSCI indeksi esa neft narxi va AQSH obligatsiyalari daromadliligining yuqoriligi tomonidan qayta boshlangan bosim fonida 0,7 foizga pasaygan.

Ikkala yetakchi ham vaqt ular tomonda deb hisoblaydi – “Associated Press”

Tramp va Si Szinpinda Oq uydagi muzokaralarda muhokama qilinadigan ko‘plab murakkab masalalar bo‘ladi. Xitoy Tramp administratsiyasining urushni tugatish bo‘yicha AQSH shartlariga Eronni rozi qilish uchun o‘z ta’siridan foydalanish haqidagi qat’iy chaqiriqlari va iqtisodiy tahdidlariga qarshilik ko‘rsatmoqda. Si Szinpin Trampdan Tayvanga qurol sotishni butunlay to‘xtatishni va ilg‘or mikrochiplarga qo‘yilgan eksport cheklovlarini yumshatishni xohlaydi. Ikkala yetakchi ham vaqt ular tomonda deb hisoblaydi va kelgusi yillar davomidagi eng muhim iqtisodiy va milliy xavfsizlik raqobatida bir-biridan ayyorroq chiqishga intilmoqda.

“Prezident [Tramp] vaqt o‘tishi bilan AQSH iqtisodiyoti o‘sib borishiga, AQSH yanada kuchayishiga, AQSH sun’iy intellekt va texnologiyalar sohasida muvaffaqiyatlarga erishishda davom etishiga hamda AQSH muhim minerallar va kamyob yer elementlarining muqobil manbalarini ishlab chiqishiga qat’iy ishonadi. O‘ylaymanki, Si Szinpin ham Tramp bilan muzokaralar stoliga o‘tirganida, u AQSH shiddat bilan tanazzulga yuz tutayotganiga va vaqt Xitoy tomonida ekaniga qat’iy ishonadi”, deydi Davlat departamentining Tramp va Jo Bayden davrida Sharqiy Osiyo bo‘yicha siyosat masalalari bilan shug‘ullangan sobiq yuqori martabali mulozimi Edgard Kagan. 
 
Tramp va Si Szinpinda savdo sulhini saqlab qolish uchun aniq rag‘bat bor. Trampning Respublikachilar partiyasi noyabr oyida bo‘lib o‘tadigan oraliq saylovlarda Kongressdagi nazoratni saqlab qolishga urinib, qiyinchiliklarga duch kelmoqda va keyingi iqtisodiy larzaga bardosh bera olmaydi. Bu orada Si Szinpin ichki sektori qiyinchilikni boshdan kechirayotgan, ammo yuqori texnologik mahsulotlar eksporti yuqoriligicha qolayotgan beqaror Xitoy iqtisodiyotini tartibga solishga harakat qilmoqda.

Sammitga o‘zining ulkan miqyosiga mos kelish qiyin – CNN

Nashrning yozishicha, Trampning Si Szinpin sharafiga uyushtirayotgan dabdabali tantanalari muhim global payt kelganidan dalolat beradi. Ammo dabdaba chalg‘ituvchi bo‘lishi mumkin. XXR Raisining davlat tashrifi hech qaysi jihatdan sobiq AQSH prezidenti Ronald Reygan va sovet yetakchisi Mixail Gorbachev o‘rtasidagi sovuq urushni yumshoq to‘xtatishga zamin yaratgan sammitlarning muqobili emas. 

Birinchi navbatda, hamma narsa 1980-yillardagi yadro qurolini qisqartirish to‘g‘risidagi bitimga o‘xshash insoniyatni himoya qilish bo‘yicha kelishuvsiz yakunlanishi kutilmoqda. Qirq yil o‘tib, bunday qadamlar sun’iy intellektni (SI) rivojlantirishga cheklovlar qo‘yishni yoki ishonch va xavfsizlikni mustahkamlash uchun AQSH va Xitoyga o‘z texnologik sohalarida o‘zaro shaffoflikni ta’minlashni o‘z ichiga olishi mumkin edi.
 
Sammitning kutilmagan syurpriz taqdim etish imkoniyati hali ham bor, garchi buning uchun Xitoyning natijalarni kelishib olish uchun murakkab dastlabki tayyorgarlikni talab qiluvchi an’anaviy diplomatik me’yorlarini buzishga to‘g‘ri keladi. Ikki tomonlama savdo sulhining uzaytirilishi, Vashington va Pekin o‘rtasida barqarorlikni mustahkamlash bo‘yicha yangi harakatlar hamda sun’iy intellekt, fentanil oqimi, savdo va harbiy to‘qnashuvlarning oldini olish sohasidagi tashabbuslar yaxshi natija bo‘lishi mumkin edi.

Xitoyning kamyob yer elementlarini ishlab chiqarishdagi ustunligi muzokaralarga soya solmoqda – “Reuters”

AQSH tog‘-kon va qayta ishlash korxonalarini jadal sur’atlarda qurayotganiga qaramay, 2030-yillargacha kamyob yer elementlari bo‘yicha Xitoyga qaram bo‘lib qolaveradi. Ushbu jiddiy disbalans Si Szinpin bilan uchrashuvda Tramp uchun yaqqol namoyon bo‘ladi. Vashington uchun juda muhim bo‘lgan minerallar qatoriga kiruvchi kamyob yer elementlari AQSHga qurol-yarog‘, avtomobillar, kompyuterlar va boshqa ko‘plab tovarlarni ishlab chiqarish uchun zarur.

Mineral resurslar masalalari bilan shug‘ullanuvchi “Benchmark Mineral Intelligence” konsalting kompaniyasi ma’lumotlariga ko‘ra, Tramp o‘tgan yili hokimiyatga qaytganidan beri AQSHda eng ko‘p tarqalgan ikkita kamyob yer elementini qazib olish uch baravardan ko‘proq oshgan bo‘lsa-da, mamlakat o‘z ehtiyojining atigi 42 foizini qondira oladi va besh yil davomida importga deyarli chorak qismga qaram bo‘lib qolaveradi.

Dunyoda kamyob yer elementlarining yetakchi ishlab chiqaruvchisi va qayta ishlovchisi bo‘lgan Xitoy o‘tgan yili eksportga cheklovlar joriy etishni 10 noyabrgacha kechiktirishga rozi bo‘lgan edi. Ushbu eksportni kechiktirish muddatining uzaytirilishi Si Szinpin va Trampning Vashingtondagi uchrashuvi kun tartibida turibdi. Oq uy Xitoyning kamyob yer elementlari importini bloklash uchun oxirgi muddatni 2027 yil yanvar deb belgilagan, ammo bunga erishish amalda mumkin emas.