Хотинини ўлдирган, давлат пулини ўзлаштирган, банкни талаган – жиноятчи ёзувчилар

Тарих давомида ёзувчилар, шоирлар ва драматурглар нафақат ўз тасаввурлари ва истеъдодлари билан, балки атроф-муҳит, сиёсий шароитлар ва ҳаётий синовлар орқали шаклланган. Баъзи ҳолларда улкан ижодий ютуқларнинг илдизида мураккаб ва оғир ҳаётий вазиятлар, ҳатто ҳибс, сургун ва ҳуқуқий муаммолар ётади.

Дунёга машҳур кўплаб ёзувчилар ўз даврларининг қатъий қонунлари, сиёсий зулми ёки шахсий фожиалари туфайли жазо билан юзлашган. Ушбу тажрибалар уларнинг руҳиятини чуқур ўзгартирган, инсон табиатини, ижтимоий адолатсизлик ва жамиятнинг мураккабликларини ўрганишга ундаган. Натижада бу қийин синовлар кўплаб асарларининг мавзу ва ғояларини шакллантирган, адабиёт тарихида улкан ўрин эгаллашига сабаб бўлган.

Бу мақолада биз тарихий доҳийларнинг ҳаёти, улар дуч келган жазолар ва ушбу тажрибалар уларнинг ижодий меросига қандай таъсир кўрсатгани ҳақида мулоҳаза юритамиз. Шу орқали адабиёт оламида инсоний тажриба ва ижодий қарашнинг ўзаро боғлиқлигини янада чуқурроқ тушунишга ҳаракат қиламиз.

Фёдор Достоевский

Рус адабиётининг йирик вакили Достоевский ёшлигида сиёсий фаолияти туфайли жиддий ҳуқуқий муаммоларга дуч келган. У “Петрашевский жамияти” (махфий инқилобий тўгарак) аъзоси бўлган ва ман этилган матнларни ўқиганлиги учун 1849 йилда ҳибсга олинган. Аввал ўқотар қурол билан ўлдириш ҳукми чиқарилган бўлса-да, ҳукм бир неча дақиқа қолганида ўзгартирилиб, Сибирга сургун билан алмаштирилган.

Достоевский тўрт йил Омск қамоқхонасида оғир шароитда жазони ўтаган, кейин ҳарбий хизматга юборилган. Шу даврда бошидан кечирган жисмоний ва маънавий зарбалар, учрашган жиноятчи характерлар унинг кейинги ижодига, хусусан, “Жиноят ва жазо” ва “Ўлик уйдан мактублар” асарларига катта таъсир кўрсатган.

Оскар Уайльд

Виктория даври Англиясининг ёрқин драматурглардан бири Оскар Уайльд ўз даврининг қатъий ахлоқ қоидалари қурбони бўлган. 1895 йилда у гомосексуализмлик айби билан (ўша давр қонунчилигида “қўпол ахлоқсизлик” деб аталган) судланган ва икки йил давомида оғир мажбурий ишга ҳукм қилинган.

Ҳибсхонадаги ҳаёт Уайльднинг нафақат соғлиғига, балки карьерасига ҳам путур етказган. У ҳибсда бўлган даврида машҳур “Де Профундис” (Тубанликдан) мактубини ёзган, озод бўлгач эса “Рединг қамоқхонасининг балладаси” асарини яратган. Ёзувчи жазосини ўтагач, қисқа вақт ичида қашшоқлик ичида вафот этган.

(Уильям Сидни Портер)

Қисқа ҳикоя устаси сифатида танилган О. Ҳенри адабий фаолиятга киришишдан олдин банк ходими бўлган. Техасда ишлаган банкида катта миқдорда пулни талон-торож қилиш айби билан дуч келган. Жазодан қутилиш учун аввал Гондурасга қочган, аммо хотинининг оғир касаллиги сабабли қайтиб келиб, таслим бўлган.

Портер уч йил ҳибсда ўтган ва айнан шу даврда қизига моддий ёрдам бериш мақсадида ҳикоялар ёзишни бошлаган. Асарларини яшириш учун журналларга “О. Ҳенри” тахаллуси билан юборган. Ҳибсхона ҳаёти унга инсон характерларини чуқур ўрганиш имконини берган ва бу унинг асарларини муваффақиятли қилган.

Маркиз де Сад

Француз аристократи ва ёзувчиси Маркиз де Сад тарихнинг энг шов-шувли шахсларидан биридир. У турли вақтларда зўравонлик, куфр ва ахлоқ нормаларини бузиш сабабли кўп марта ҳибсга олинган. Де Сад ҳаётининг тахминан 32 йилини турли қамоқхоналарда (шу жумладан Бастилия) ва психиатрия шифохоналарида ўтказган.

Унинг кўплаб асарлари, жумладан машҳур “Содомнинг 120 куни” романи айнан қамоқхона деворлари орасида ёзилган. Ёзувчи асарларида чексиз эркинлик ва ҳаддан ташқари лаззатни тарғиб қилган, бу эса ўша давр қонунлари ва черков қоидалари билан мутлақо зид эди.

Мигель де Сервантес

Замонавий роман жанрининг илк намунасини яратган “Дон Кихот”нинг муаллифи Сервантес ҳаёти мураккаб кечган. Адабий фаолиятдан олдин у солиқ йиғувчи бўлган. 1597 йилда давлат маблағини талон-торож қилиш ва молиявий камомадлар айби билан Севиля қамоқхонасига тушган.

Сервантеснинг машҳур “Дон Кихот” асарининг дастлабки ғояси ва биринчи боблари айнан шу қамоқхона деворлари орасида яратилган. Ёзувчи китобнинг прологида бу фактни билвосита тасдиқлаб, ҳикоя “ҳар қандай безовталик ҳукмрон бўлган ва ҳар бир хафа овоз эшитилган зиндонда” туғилганини ёзган.

Поль Верлен

Француз символизмининг ёрқин вакили Верленнинг ҳибсга олиниши бошқа доҳий шоир Артур Рембо билан муносабатларидаги зиддиятлар билан боғлиқ. 1873 йилда Брюсселда маст ҳолатда келиб чиққан жанжалда Верлен пистолетдан ўқ узиб, Рембони билагидан яралаган.

Бу воқеа учун Верлен икки йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган. Ҳибсхонадаги ҳаёт шоирнинг ички дунёсида жиддий ўзгаришларга олиб келган. У бу ерда католик динига қайтган ва энг таъсирли шеърларидан баъзиларини (“Сагессе” – “Донолик” тўплами) яратган. Унинг ҳибс тажрибаси француз поэзиясида декаданс ривожига асосий омиллардан бири ҳисобланади.

Уильям Сьюард Берроуз

“Бит авлоди” (Beat Generation) вакили ва постмодернизм асосчиларидан бири Берроуз, эҳтимол, бу рўйхатда энг оғир жиноятни содир этган шахс. 1951 йилда Мексикада маст ҳолда у хотини Жоан Воллмер билан “Вильгельм Телль” ўйинини ўйнашга қарор қилган. Берроуз хотининг бошига қўйилган стаканни нишонга олганида, хатолик билан унинг пешонасидан отиб ўлдирган.

Мексика қонунчилигига кўра, у бепарволик билан одам ўлдириш айби билан судланган бўлса-да, пора ва ҳуқуқий бўшлиқлар туфайли қисқа муддат ҳибсда қолиб, АҚШга қайта олган. Берроуз кейинчалик агар Жоан вафот этмаганида, у ҳеч қачон ёзувчи бўлолмаслиги, бу фожиали ҳодиса уни “Жункер” ва “Ёлғиз тушлик”  каби асарларни ёзишга илҳомлантирганини тан олган.

Александр Солженицин

Совет даврининг энг машҳур диссидент ёзувчиси Солженицин Иккинчи жаҳон уруши пайтида капитан сифатида хизмат қилганида ҳибсга олинган. Унинг “жинояти” дўстига ёзган мактубида Сталинни “мўйловли киши” деб танқид қилгани бўлган. Бу “сиёсий жиноят” туфайли у 8 йил муддатга қулоқ қилинган.

Солженициннинг барча ижоди (“Иван Денисовичнинг бир куни”, “Қулоқ  архипелаги”) айнан шу қамоқхона ва сургун тажрибаси асосида шаклланган. У нафақат маҳбус, балки совет жазолаш тизимининг хроникасини ёзган. Ёзувчининг асарлари нафақат адабий қиймати билан, балки тоталитар режимнинг ички ҳақиқатини очиб берувчи тарихий ҳужжат сифатида бутун дунёда катта эътибор қозонган.