“Қиёмат қуроли”, янги вирус ва қўрқувда ўтган парад – Weekend

Дунёнинг турли бурчакларида гўёки бир вақтнинг ўзида бир неча спектакллар давом этмоқда. Москвада Путин дронлар ҳужумидан хавотирда. У ҳатто мамлакатнинг энг муҳим тадбирини, “Ғалаба куни” парадини қисқартирилган форматда ўтказди. Ҳормуз бўғозида АҚШ ва Эрон бир-бирини блокада қилиш билан овора. Трампнинг янги бошлаган операцияси иш бермади. Туркия эса навбатдаги “қиёмат қуроли”ни намойиш қилди. Ватикан ва Оқ уй ўртасидаги ғалати “совуқ уруш”ни якунлаш Марко Рубионинг зиммасига тушди. Атлантика океанида пайдо бўлган вирус эса, тобора хавфли тус олмоқда. Бугун ушбу мақолада бир ҳафтанинг ичида содир бўлган энг муҳим воқеалар ҳақида гаплашамиз.

Қизил майдон

Россияда бу галги “Ғалаба куни” байрами энг диққатга сазовор тадбирлардан бири бўлди. Украина билан урушлар фонида камтароналашиб қолган бу галги байрам ҳали бўлиб ўтмасиданоқ кенг муҳокамаларни келтириб чиқарди.

Аввалроқ, 29 апрель санасида Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков Ғалаба парадида ҳарбий техникалар қатнашмаслигини эълон қилган эди. Ушбу формат қисқартирилишига асосий сабаб сифатида Украина томонидан уюштирилиши мумкин бўлган дрон ҳужумлари келтирилди.

“Биласизки, йирик байрамлар арафасида ва албатта, мамлакатимиздаги эҳтимол энг муҳим байрам – Ғалаба куни арафасида тегишли махсус хизматлар томонидан ҳар доим қўшимча хавфсизлик чоралари кўрилади”, – деди Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков журналлистларга.

2022 йилда Украинага ҳужумлар қайта бошлангандан бери йил сайин параднинг ҳарбий ҳашамати камайиб бораётган эди. 2023 йил 3 май куни Кремлдаги Сенат гумбазига дрон ҳужуми амалга оширилгандан кейин Россия томони тушундики, уруш юзлаб километр узоқликдаги фронт майдонларида эмас, “нақд бурнининг остида” кечмоқда.

Гарчи Украина томони тинч аҳоли кўп бўлгани туфайли байрам вақтида ҳужумлар уюштирилмаслигини эълон қилган бўлса-да, Кремль хавфсизликка эътиборни кучайтиришда давом этди. Ҳужумни олдини олиш мақсадида Россия Федерацияси Мудофаа вазирлиги Украина билан урушда 8 ва 9 май кунлари – “Ғалаба куни” муносабати билан бир томонлама ўт очишни тўхтатиш режими жорий этилишини маълум қилди. Вазирлик баёнотида айтилишича, Россия Қуролли кучлари байрам тадбирлари хавфсизлигини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўради. Москва шунингдек, Украина томони ҳам ушбу ташаббусга қўшилишига умид билдирган.

Украина Президенти Владимир Зеленский эса, қисқа муддатли паузалар урушга якун эмаслигини айтиб ўтган.

“Улар Украинадан ўз парадларини хавфсиз ўтказиш учун рухсат сўраётгандек. Бир соат тинч туриб, кейин яна одамларимизни ўлдириш ва урушни давом эттиришни хоҳлашяпти”, деган Украина етакчиси.

Шунингдек, у Россияга ташриф буюрмоқчи бўлган давлат вакилларига мурожаат қилиб, буни Украина томони тавсия қилмаслигини билдирган. Баъзилар буни Украина томонидан ҳужум уюштирилиши мумкинлиги ҳақида сигнал деб қабул қилган бўлса, мутахассисларнинг фикрича, қатор халқаро вакилларнинг Қизил майдонда жам бўлиши ҳарбий ҳаракатларни олдини олувчи табиий, дипломатик қалқон вазифасини ўтайди. Негаки, бундай кенг сиёсий давраларга қурол билан бориш халқаро доираларда жиддий эътирозларга сабаб бўлишини Киев томони ҳам яхши тушуниб турибди.

8 май куни эса, Россия Ташқи ишлар вазири Сергей Лавров Ғарб давлатларини огоҳлантириб, агар улар Киев орқали Ғалаба кунини нишонлашга тўсқинлик қилса, уларга шафқат бўлмаслигини айтиб баёнот берди.

“Мен масъулият билан ва очиқчасига айтмоқчиман: агар Ғарбда қайта бош кўтараётган нацистлар Украина орқали ҳозир қилаётган ишларини амалга оширса, уларга шафқат бўлмайди”, деган у.

Орадан кўп вақт ўтмай, “Урушларни тугатишни севувчи урушқоқ” Трамп Россия ва Украина ўртасида уч кунлик сулҳ тузилганини эълон қилди. Ўзи шундоқ ҳам Россия икки кунлик ўт очишни тўхтатиш режимини эълон қилган, хорижий меҳмонлар ва гуманитар тамойиллар туфайли шундоқ ҳам Киевдан ҳужумлар уюштирилмаслиги аниқ бўлган бир пайтда Оқ уй раҳбари ўз одатига содиқ қолган ҳолда бу танаффусни ўз номига расмийлаштириб қўймоқчи бўлди. Шу билан бирга у, бу келишув якуний сулҳнинг дебочаси эканини айтиб, музокаралар давом этаётганини маълум қилган.

“РБК-Украина” порталида эълон қилинган маълумотларга кўра, Украина Қуролли кучлари 9 май куни ҳужум қилиш мумкин бўлган нишонлар рўйхатидан Москвадаги Қизил майдонни чиқариб ташлаган. Нашрнинг ёзишича, Украина қолган барча Россия ҳудудларига нисбатан режа асосида ҳаракат қилади, яъни Россия томони ўқ узмаса, Украина ҳам ўқ узмайди, Россия ракета учирмаса, Украина ҳам зарба бермайди.

Маълум бўлишича, Киевнинг оташкесимга рози бўлишида Россия асирлигидаги минг нафар украиналик ҳарбийни қайтариш мақсади катта роль ўйнаган. 8 май куни Зеленский томонидан имзоланган фармонга кўра, Киев вақти билан 9 май соат 10:00 дан бошлаб парад якунлангунга қадар Қизил майдон Украина армияси зарбалари учун тақиқланган ҳудуд деб белгиланди. Эътибор беринг, фақат Қизил майдон.

Жорий йил ҳали май ойи бошланмасидан параднинг қисқартирилиши кўплаб муҳокамаларга сабаб бўлди. 7 май санасида Кремль матбуот хизмати Ғалаба кунини нишонлаш учун Москвага ташриф буюрувчи “хорижий делегациялар” раҳбарлари рўйхатини эълон қилганди.

Улар орасида:

• Абхазия Республикаси Президенти Бадра Гунба рафиқаси билан
• Беларуслик Александр Лукашенко
• Лаос Халқ Демократик Республикаси Президенти Тхонглун Сисулит
• Малайзия Олий ҳукмдори султон Иброҳим
• Словакия Республикаси Ҳукумат раиси (Бош вазири) Роберт Фицо
• Жанубий Осетия Республикаси Президенти Алан Гаглоев
• Сербия Республикаси (Босния ва Герцеговина) Президенти Синиша Каран
• Сербия Республикаси Парламенти раиси Ненад Стевандич рафиқаси билан
• Сербия Республикаси "Мустақил социал-демократлар иттифоқи" партияси раиси Милорад Додик рафиқаси билан таклиф этилганди холос. Кўпчиликда, “нега Москва учун муҳим иттифоқчилардан бўлган Марказий Осиё давлатлари таклиф этилмади”, деган савол туғилганди. Аммо анъаналарга содиқ қолган ҳолда минтақа раҳбарлари Россияга ташриф буюрди ва байрам тадбирларида иштирок этди.

8 май куни Москва шаҳридаги тадбирлар доирасида Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ва Владимир Путиннинг учрашуви бўлиб ўтди. Суҳбат аввалида давлат раҳбарлари Ғалабанинг 81 йиллиги муносабати билан бир-бирини самимий қутлаган.
Учрашув доирасида стратегик шериклик ва иттифоқчилик муносабатларини аввалги олий даражадаги учрашувларда эришилган келишувларни амалга ошириш доирасида янада кенгайтириш ва мустаҳкамлаш масалалари кўриб чиқилган.

Бу воқеа ортидан Қозоғистон Президенти Қосим-Жомарт Тўқаев ҳам Россия раҳбари билан алоҳида учрашув ўтказди ва томонлар ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантириш ва ўзаро алоқаларни мустаҳкамлаш масаласида келишиб олишди. Эътиборли жиҳати шундаки, Путин Тўқаев билан бирга Шавкат Мирзиёевга ҳам ташқи босим ва таҳдидларга қарамасдан Москвага келгани учун миннатдорлик билдирган.

Яқин Шарқдан эсаётган совуқ шамол

Улар урушишдан, биз эса гапиришдан чарчамадик. Яқин Шарқда АҚШ ва Эрон ўртасида зиддият ҳануз давом этмоқда. Воқеалар ривожи шуни кўрсатмоқдаки, Форс кўрфазидаги ҳар қандай кичик ҳарбий ҳаракат глобал иқтисодиёт, энергетика бозори ва халқаро денгиз савдосини дарҳол “оёғидан чалади”. Негаки, Ҳормуз кўп бора таъкидлаганимиздек, иқтисоднинг асосий қон томирларидан бирида жойлашган муҳим сув йўлагидир. Гап унинг устидан назорат ва босим сиёсати ҳақида кетаркан, томонлар ягона тўхтамга кела олмаяпти.

4 май куни АҚШ маъмурияти “Project Freedom” (“Озодлик лойиҳаси”) операцияси бошланганини расман эълон қилди. Операциянинг асосий мақсади — Ҳормуз бўғозида тўхтаб қолган ёки ҳаракатланиши чекланган тижорат кемаларини эскорт қилиш (хавфли ҳудуддан ҳарбий кузатув ва ҳимоя остида олиб ўтиш) ва халқаро денгиз йўлларининг очиқлигини сақлаб қолиш эди.

Трампнинг айтишича, бу кемалар Яқин Шарқдаги можарога умуман алоқадор эмас. Улар “оддий, айбсиз ва нейтрал кузатувчилар” бўлиб, юзага келган вазият қурбонига айланган.

Февраль ойидан бери давом этаётган АҚШ-Эрон кескинлиги туфайли минтақада суғурта харажатлари ошган, кўплаб юк компаниялари Форс кўрфазига киришни вақтинча чеклаган эди. Энергетика бозорида ҳар қандай янги тўқнашув нефть нархининг навбатдаги сакраши сифатида қабул қилинмоқда.

“Чиқарилган кемалар ҳудуд хавфсиз бўлмагунча Ҳормуз бўғозига қайтмайди. Агар операцияга тўсқинлик қилинса, АҚШ бунга куч билан жавоб бериши мумкин”, деган Трамп.

Эрон парламентининг миллий хавфсизлик қўмитаси раҳбари Иброҳим Асисий АҚШ аралашуви ўт очишни тўхтатиш режимини бузиш сифатида баҳоланиши мумкинлигини маълум қилди. Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг собиқ раиси ва Эрон Олий раҳбарининг ҳарбий маслаҳатчиси Муҳсин Ризоий эса, агар АҚШ бўғоздаги денгиз блокадасини давом эттирса, америкалик ҳарбийлар ва кемаларни “қабристон”га айлантириш билан таҳдид қилди.

“АҚШ авиаташувчига эга дунёдаги ягона қароқчи давлат саналади. Бизнинг қароқчиларга қарши курашиш қобилиятимиз ҳарбий кемаларни чўктириш имкониятларимиздан асло қолишмайди. Самолётингиз қолдиқлари Исфаҳонда қолганидек, кемаларингиз ва қўшинларингизни ҳам қабристонга тушишига тайёр туринг”, деган Ризоий.

Операциянинг илк кунларидаёқ кескин тўқнашувлар юз берди. “Фарс” манбасига кўра, Эрон ҳарбий-денгиз кучлари Ҳормуз бўғози яқинида АҚШ кемасига ҳужум қилган ва бўғоз ҳудудига киришининг олдини олган. АҚШ Марказий қўмондонлиги эса Эроннинг бир нечта тезкор ҳарбий қайиқлари йўқ қилинганини маълум қилди. Шу билан бирга, АҚШ ҳарбийлари Эрон томонидан учирилган айрим ракета ва дрон таҳдидларини бартараф этгани ҳақида хабарлар тарқалди.

Тез фурсатда ҳарбий ҳаракатлар траекторияси ўзгариб, Эрон томони Бирлашган Араб Амирликлари кемаларига ҳамда бошқа стратегик нуқталарга қатор ҳужумларни бошлади. БАА Ташқи ишлар вазирлигининг маълум қилишича, Абу Даби нефть-газ компаниясига (ADNOC) тегишли танкер бўғоздан ўтаётган пайтда икки дрон ҳужумига учраган. Расмийлар бу ҳаракатни халқаро денгиз йўлларидаги эркин ҳаракатга зид, БМТ Хавфсизлик кенгаши резолюцияларини бузувчи ҳаракат сифатида баҳолаган. Ваҳоланки ушбу резолюцияни Теҳрон тўлақонли ратификация қилмаган.

Шунингдек, 5 май куни минтақада нефть экспорт қилишда давом этаётган кам сонли терминаллардан бири ҳисобланувчи Фужайра амирлигида жойлашган нефть қайта ишлаш ҳудудида ҳам дрон ҳужумлари қайд этилган. Амирлик ҳукумати матбуот хизматининг маълум қилишича, БАА ҳудудида ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари фаол ишламоқда. Расмийлар тўртта Эрон ракетаси аниқланганини билдирган. Уларнинг учтаси денгиз устида йўқ қилинган, тўртинчиси эса денгизга тушган.

“Мамлакатнинг турли ҳудудларида эшитилаётган товушлар – бу БАА ҳаво мудофаа тизимларининг ишлаши натижасидир”, дейилади хабарда.

Аммо Эрон томони ушбу ҳужумларни рад этмоқда. Эрон давлат телерадиокомпанияси орқали эълон қилинган хабарга кўра, Теҳрон олдин ҳам ҳозир ҳам БАА ҳудудига ҳужум қилишни режалаштирмаган.

Бундай бир-бирига тескари баёнотлардан сўнг, одамда турли хулосалар пайдо бўлади. Кимдир “АҚШ Эрон дронларининг прототипини ясаган ҳолда минтақа давлатларига ўзи ҳужум қилиб, Теҳронни ёмонотлиқ қилмоқчи”, деса, бошқалар “ҳужумларни Эрон ўз қўли билан эмас, прокси гуруҳлар ёрдамида уюштиряпти”, деган фаразни илгари суряпти. Мутлоқ ҳақиқат қаерда, буни билиш мушкул.

Кўзлаган режаси амалга ошмаганини кўрган АҚШ раҳбари дарҳол “Озодлик лойиҳаси” вақтинча тўхтатилганини айтди. Давлат котиби Марко Рубио эса аввалроқ “Эпик ғазаб” операцияси якунланганини ва барча мақсадлар бажарилганини билдирганди. Бир сўз билан айтганда, Оқ уй маъмурияти геосиёсий чигалликдан чиқолмагач, “биз ниятимизга эришдик”, “ўзимизга керагини олдик”, деб вазиятдан обрўсини туширмаган ҳолда чиқишга уринаётган кўринади. Бошқача қилиб айтганда, Трамп “ўзи пиширган ошни ея олмай, қорним тўқ”, деб ўйиндан чиқмоқчи. Тахмин қилиб бўлмайдиган деб “эътироф этилган” Трамп сиёсатининг кун келиб бундай йўл тутиши олдиндан маълум эди аслида.

Аммо, хулоса қилишга эрта, Теҳрон бу гал “танаффус”га рози бўлмаслиги эҳтимоли юқори. Бу эса Яқин Шарқдан эсаётган совуқ шамолнинг ҳали-бери тинмаслигидан далолат беради.

Туркия қуролланмоқда

Бугунги воқелик дунё ҳануз кучлининг заиф устидан ҳукмронлигини, “қудратлилар қоидаларни ўрнатади” деган классик қараш билан яшаётганини кўрсатмоқда. Бир томонда Россиянинг Украинага бошлаган ҳужумлари, бошқа томондан эса АҚШнинг сўнгги йилларда амалга ошираётган ҳарбий амалиётлари.

Минтақада Исроилнинг асосий рақиби бўлган Эроннинг бугунги ҳолини кўрган Анқара тушуниб етдики, эртага бу балолар унинг ҳам бошига тушиши мумкин. Негаки “Катта Исроил” мафкурасининг амалда қўлланиши эртами-кечми Туркия чегараларига ҳам етиб келишини тушуниш қийин эмас.

Одатда Туркия мудофаа саноати ҳақида гап кетганда кўпчиликнинг хаёлига аввало Байрактар дронлари, Сурия ва Ливиядаги ҳарбий операциялар ёки НАТО ичидаги мураккаб сиёсий ўйинлар келарди. Аммо, 2026 йил 5 май санасида Истанбулда бўлиб ўтган SAHA EXPO-2026 кўргазмаси Анқаранинг амбициялари бундан анча каттароқ эканини кўрсатди. Туркия “Йилдиримхон” деб номланган илк қитъалараро баллистик ракетасини (ICBM) оммага намойиш қилди ва шу билан дунёга жуда аниқ сигнал юборди: Анқара энди фақат минтақавий эмас, балки стратегик даражадаги ҳарбий куч, энди у билан ҳам ҳисоблашиш керак.

Бу оддий қурол тақдимоти эмас эди. Бу — Туркиянинг сўнгги йигирма йил давомида қадамма-қадам олиб борган геосиёсий трансформациясининг навбатдаги босқичи эди. Чунки, бугунги Туркия ўзини фақат НАТОнинг жанубий қанотидаги давлат сифатида эмас, балки мустақил стратегик марказ сифатида кўрмоқда. “Йилдиримхон”ни эса айнан шу стратегик менталитетнинг маҳсули дейиш мумкин.

Ракетанинг илк маълумотлари 2026 йил 5–6 май кунлари ўтказилган SAHA EXPO-2026 халқаро мудофаа, авиация ва космик саноат кўргазмасида пайдо бўлди. “Istanbul Expo Center”да ўтказилган кўргазмада Туркия Миллий мудофаа вазирлигининг илмий-тадқиқот маркази томонидан ишлаб чиқилгани айтилган ушбу ракета илк бор оммага кўрсатилди.

Эълон қилинган хусусиятлари халқаро экспертлар эътиборини тортди. “Йилдиримхон”нинг тахминий учиш масофаси 6000 километр деб кўрсатилди. Бу эса ракетани қитъалараро баллистик ракеталар синфига яқинлаштиради. Ракета Мах 9 дан Мах 25 гача тезликка чиқиши мумкинлиги айтилмоқда. Яна ҳам содда қилиб тушунтирганда, оддий самолётда 7 соатда учиб бориш мумкин бўлган манзилга Мах 25 тезлиги билан 10-15 дақиқада етиб олиш мумкин. Тасаввур қилдингиз-а? Агар бу кўрсаткичлар реал жанговар конфигурацияда ҳам тасдиқланса, ракета замонавий ҳаво мудофаа тизимлари учун жуда мураккаб нишонга айланиши мумкин.

Ракетанинг яна бир муҳим жиҳати — унинг ёнилғи тизими. Манбаларга кўра, “Йилдиримхон” азот тетраоксиди асосидаги суюқ ёнилғидан фойдаланади ва тўртта ракета двигателига эга. Шунингдек, тахминан 3000 килограмм оғирликдаги жанговар каллакни ташишга қодирлиги айтилмоқда. Бир сўз билан айтганда, навбатдаги “қиёмат қуроли”.

Ражаб Тоййиб Эрдўған давридаги Туркия аста-секин классик НАТО иттифоқчиси моделидан узоқлашиб, кўпроқ стратегик автономия моделига ўта бошлади. АҚШ билан F-35 можароси, Россиядан С-400 харид қилиниши, Шарқий Ўрта Ер денгизидаги газ зиддиятлари, Сурия шимолидаги операциялар — буларнинг барчаси Анқарага бир нарсани кўрсатмоқда: катта давлат бўлиш учун ўз ҳарбий-саноат базасига эга бўлиш керак.

Шу сабабли Туркия мудофаа саноатига миллиардлаб доллар инвестиция қилди. Байрактар TB2 дронлари Украина урушида глобал брендга айланди. “AKINCI” оғир дрони Туркиянинг узоқ масофали зарба имкониятларини кенгайтирди. “HISAR” ҳаво мудофаа тизими ишлаб чиқилди. “KAAN” бешинчи авлод қирувчиси лойиҳаси тезлаштирилди. Энди эса,“Йилдиримхон” билан Анқара стратегик ракета клубига киришга уринмоқда.

Хуллас, энди Туркия Қора денгиз бўйидаги туристик ҳудуд ёки ҳарбий жиҳатдан дрон ишлаб чиқарувчи давлат мақоми билан чекланиб қолишни истамаяпти. “Йилдиримхон” эса Туркиянинг амбицияси кутилганиданда кенгроқ эканлигини кўрсатиб қўйди.

Папа билан ярашув

Давлатларни давлатлар билан урушишига-ку ўрганиб қолдик. Аммо Трамп бизни кутишларимиздан ҳам кўпроғига қодир. Унинг президентлик муддатининг иккинчи йилида дунё сиёсатидаги энг ғалати ва кутилмаган қарама-қаршиликлардан бири Оқ уй билан Ватикан ўртасида юзага келди. Бир томонда – АҚШ президенти Дональд Трамп, иккинчи томонда эса католик дунёсининг руҳий етакчиси Папа Лев XIV турарди. Можаро Яқин Шарқдаги уруш, иммиграция сиёсати, инсонпарварлик ва глобал лидерлик ҳақидаги мутлақо қарама-қарши қарашлар ўртасида кечди.

Май ойига келиб эса, Вашингтон ва Ватикан ўртасидаги таранглик шундай даражага етдики, АҚШ Давлат котиби Марко Рубионинг Рим ва Ватиканга сафари деярли “яраштириш миссияси” сифатида талқин қилина бошланди.

Аслида кескинликнинг илдизи бир неча ой аввал пайдо бўлган эди. Папа Лев XIV — тарихдаги илк америкалик папа сифатида сайланганидан кейин дастлаб Трамп томонидан илиқ кутиб олинганди. Бироқ 2026 йилда АҚШнинг Эрон билан боғлиқ ҳарбий кампаниялари кенгая бошлагач, Ватикан тобора кескинроқ оҳангда урушга қарши чиқди. Папа оммавий чиқишларида глобал лидерларни “нафрат ва қурол иқтисодиёти”дан воз кечишга чақирди, урушни эса инсониятнинг маънавий инқирози сифатида тасвирлади.

Президент Трамп эса, бир неча бор папани танқид қилди. Айрим чиқишларида у Лев XIVнинг позицияси “католикларни хавф остида қолдираётганини” иддао қилди. Можаро айниқса Эрон уруши фонида кучайди. Трамп ҳатто папанинг позициясини Эроннинг ядровий амбицияларига билвосита ён бериш сифатида талқин қилишга уринди. Ватикан эса бундай айбловларни кескин рад этди. Папа Лев XIV урушни танқид қилиш Эронни қўллаб-қувватлаш дегани эмаслигини таъкидлади. У бир неча маротаба католик черкови тарихан ядровий қуролларга қарши бўлиб келганини эслатди.

Шу тариқа можаро сиёсий баҳсдан кўра каттароқ нарсага айланди. Бу — давлат кучи ва маънавий “авторитет” ўртасидаги тўқнашув эди. Бир томонда “куч орқали хавфсизлик” доктринасига таянаётган Трамп администрацияси, иккинчи томонда эса урушни инсоний ва ахлоқий нуқтаи назардан қоралаётган Ватикан турарди.

Айрим таҳлилчилар бу вазиятни замонавий тарихдаги энг ноодатий дипломатик қарама-қаршиликлардан бири деб атади. Чунки одатда Ватикан ва АҚШ ўртасида кескин идеологик фарқлар бўлса ҳам, очиқ ва шахсий ҳужумлар даражасига камдан-кам чиқилган.

Шундай фон остида 7 май куни Марко Рубио Ватиканга ташриф буюрди. У Папа Лев XIV билан қарийб икки ярим соат давомида суҳбатлашди. Бу Трамп администрацияси вакилининг папа билан бир неча ой ичидаги илк йирик учрашуви эди. Манбаларнинг таъкидлашича, Рубио учрашув давомида кескин риторикадан қочишга ҳаракат қилди. Ватикан ҳам, АҚШ Давлат департаменти ҳам томонлар “муносабатларни яхшилаш” ва “тинчлик йўлида ҳамкорлик қилиш” истагини билдирганини маълум қилди. Бироқ Ватикан баёнотининг эҳтиёткор ва совуқ дипломатик тили экспертлар эътиборини тортди.

Шунга қарамай, учрашувнинг ўзи муҳим сигнал эди. Чунки Вашингтон ҳам, Ватикан ҳам можаронинг чуқурлашиши ҳеч кимга фойда бермаслигини тушунмоқда. АҚШ учун Ватикан билан очиқ қарама-қаршилик сиёсий жиҳатдан хавфли. Чунки миллионлаб америкалик католиклар АҚШ ички сиёсатида муҳим электорат ҳисобланади. Айниқса Папа Лев XIV америкалик бўлгани учун унинг Трамп билан очиқ зиддияти АҚШ ичкарисида ҳам резонанс уйғотмоқда.

Бугунги дунёда давлатлар ўртасидаги можаро одатий ҳолга айланган бир пайтда, Оқ уй билан Ватикан ўртасидаги бу қарама-қаршилик ўзига хос эди. Чунки бу ерда гап фақат сиёсат ҳақида эмасди. Бу можаро куч ва ахлоқ, геосиёсат ва эътиқод, ҳарбий реализм ва инсонпарварлик ўртасидаги тўқнашувга айланди.

Ва эҳтимол, айнан шу сабабли ҳам Ватикандаги учрашув оддий дипломатик протоколдан кўра кўпроқ нарсани англатмоқда — бу тинчликни сақлаб қолишга қилинган уриниш эди.

Ҳантавирус эпидемияси

Атлантика океанида ҳаракатланаётган битта круиз кемаси атрофида бошланган тиббий фавқулодда вазият бир неча кун ичида глобал соғлиқни сақлаш тизими эътиборини ҳам тортди. “MV Hondius” номли Нидерландия байроғи остидаги экспедиция кемасида ҳантавирус билан боғлиқ эҳтимолий эпидемия қайд этилгани, уч кишининг ҳалок бўлиши ва яна бир неча йўловчининг оғир аҳволга тушгани ҳақидаги хабарлар Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ)ни ҳам хавотирга солди. Вазият шу даражага етдики, Испания ҳукумати вирус тарқалган кемани Канар оролларига қабул қилишга мажбур бўлди, Исроилда эса ҳантавирус билан боғлиқ илк ҳолат қайд этилди. ЖССТ эса вируснинг кўпайиши мумкинлигидан расман огоҳлантирди.

Аслида ҳантавирус илк бор 1950 йилларда Корея уруши даврида аниқланган. Вирус номи Жанубий Кореядаги Ҳантан дарёси номидан олинган бўлиб, дастлаб аскарлар орасида тарқалган сирли иситма касаллиги орқали эътибор қозонган. Кейинчалик олимлар касалликнинг асосий манбаи кемирувчилар — айниқса каламуш ва сичқонлар эканини аниқлади. Касаллик кам учраса-да, оғир ҳолатларда ўпка ва юрак фаолиятининг издан чиқишига олиб келади. Айрим штаммларининг ўлим даражаси жуда юқори ҳисобланади.

2026 йил май ойида эса ҳантавирус яна дунё сарлавҳаларига чиқди. Бу сафар сабаб — Атлантика океанидаги круиз кемаси бўлди. “Reuters”, “APnews” ва ЖССТ маълумотларига кўра, “MV Hondius” круиз кемаси тахминан уч ҳафта олдин Аргентинадан йўлга чиққан. Кема Антарктида, Фолькленд ороллари ва Жанубий Атлантикадаги айрим ҳудудлар бўйлаб экспедицион саёҳатни амалга ошираётган эди. Бортда қарийб 150 йўловчи ва ўнлаб экипаж аъзолари бўлган.

Касалликнинг илк қурбони 70 ёшли Нидерландия фуқароси бўлди. У кемада иситма, бош оғриғи ва ошқозон билан боғлиқ симптомлардан кейин вафот этган. Кейинчалик унинг турмуш ўртоғи ҳам Жанубий Африкадаги аэропортда ҳушидан кетиб, шифохонада ҳаётдан кўз юмди. Орадан кўп ўтмай яна бир Германия фуқароси ҳам ҳалок бўлди. Британиялик йўловчилардан бири эса Йоханнесбургдаги шифохонага реанимацияга ётқизилди. Айнан шу беморда ҳантавирус лаборатория орқали тасдиқланган.

ЖССТ маълумотларига кўра, ҳозирча битта ҳолат расман тасдиқланган бўлса-да, яна бешта гумон қилинаётган ҳолат мавжуд. Ташкилот эпидемиологик текширувлар давом этаётганини, вируснинг генетик секвенцияси ўрганилаётганини ва халқаро соғлиқни сақлаш тизимлари ўртасида координация олиб борилаётганини маълум қилди.

Вазиятнинг энг мураккаб жиҳатларидан бири шундаки, круиз кемаси бир неча кун давомида Кабо-Верде яқинида қолиб кетди. Маҳаллий ҳукумат дастлаб йўловчиларнинг тушишига рухсат бермади. Натижада кемадаги касаллик халқаро дипломатик ва тиббий муаммога айланди. Кейинчалик ЖССТ тавсияси асосида Испания “MV Hondius” кемасининг Канар оролларига киришига рухсат берди. Мадрид бунга сабаб сифатида Кабо-Верде зарур тиббий инфратузилмага эга эмаслигини кўрсатди.

Ҳантавирус атрофидаги хавотир Атлантика билан чекланиб қолмади. Исроилда ҳам ҳантавирус билан касалланишнинг илк ҳолати қайд этилди. Бу эса вирусга оид глобал хавотирларни янада кучайтирди. Айниқса, ЖССТ ҳантавирус ҳолатлари кўпайиши мумкинлигидан огоҳлантиргани вазиятга жиддий тус берди.

Бироқ экспертлар ҳозирча кенг кўламли пандемия хавфи ҳақида гапиришга асос йўқлигини айтмоқда. Чунки ҳантавирус COVID-19 каби юқори даражада одамдан одамга тез юқадиган вирус эмас. Касаллик асосан кемирувчилар билан боғлиқ санитария муаммолари орқали тарқалади. Шунга қарамай, круиз кемаси билан боғлиқ ҳолат халқаро саёҳатлар ва ёпиқ муҳитларда биологик хавфсизлик масаласи ҳануз долзарб эканини яна бир бор кўрсатди.

Якуний хулоса шундан иборатки, геосиёсий майдон доимгидек хаос ҳолатида: кимдир урушмоқчи, кимдир эса сулҳ йўлини қидирмоқда, баъзилар эса қуролланишни бошлаб юборган. Ўзи шундоқ ҳам вируслар, экологик муаммолар замонида яшаб турган инсон ўз “якунини” тезлаштириш йўлида шаҳдам қадамлар билан одимламоқда.