Aliyev yaxshilikni oson unutdimi yoki Ozarbayjon-Turkiya orasiga fitna tushirgan kim?

“Ikki davlat – bir millat”. Bu shior Turkiya va Ozarbayjon munosabatlariga nisbatan ishlatiladigan shior. Bu ikki mamlakatni – til, tarix, madaniyat va strategik manfaatlar bir-biriga yaqinlashtirgan. Ayniqsa, 2020 yildagi Ikkinchi Qorabog‘ urushi va undan keyingi davrda Anqara va Baku o‘rtasidagi harbiy-siyosiy hamkorlik yanada mustahkamlangan.

Biroq oktyabr oyida Ozarbayjon maktablarida ro‘mol o‘ragan o‘quvchilar va o‘qituvchilarga nisbatan qo‘llanayotgan cheklovlar, Turkiyadagi siyosatchilarning bunga munosabati hamda Ozarbayjon rahbariyatining tashqi aralashuvga qarshi keskin bayonotlari ikki mamlakat o‘rtasida yangi bahsni yuzaga chiqargandek bo‘ldi.

Bu shunchaki kiyinish qoidalari bilan bog‘liq mojaro emas. Uning ortida davlat suvereniteti, diniy erkinlik, tarixiy xotira va mintaqadagi siyosiy ta’sir uchun kurash kabi masalalar turibdi.

Qorabog‘ urushida Turkiya Ozarbayjonga qanday yordam bergan?

2020 yil 27 sentyabrda Ozarbayjon va Armaniston o‘rtasida Ikkinchi Qorabog‘ urushi boshlandi. Qorabog‘ xalqaro miqyosda Ozarbayjon hududi sifatida tan olingan bo‘lsa-da, mintaqaning katta qismi 1990 yillardagi urushdan keyin Armaniston qo‘llab-quvvatlagan arman kuchlari nazoratida qolgan edi.

44 kun davom etgan urush Ozarbayjonning muhim hududlar ustidan nazoratni qayta tiklashi bilan yakunlandi. Bu g‘alabada Ozarbayjonning ko‘p yillar davomida qurolli kuchlarini modernizatsiya qilgani, harbiy texnologiyalarga sarmoya kiritgani va jangovar imkoniyatlarini oshirgani muhim rol o‘ynaydi.

Turkiya esa urush davomida Ozarbayjonni ochiq siyosiy qo‘llab-quvvatlagan. Anqara Bakuning hududiy yaxlitligini himoya qilgan harbiy hamkorlikni kuchaytirgan va Turkiyada ishlab chiqarilgan Bayraktar TB2 (Bayraktar TB2) uchuvchisiz uchish apparatlari Ozarbayjon armiyasining jangovar imkoniyatlarini oshirishga xizmat qilgan.

Biroq urushdagi g‘alabani faqat bitta davlatning yordami bilan izohlash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Ozarbayjon Isroil, Turkiya va boshqa davlatlardan turli davrlarda qurol-yarog‘ sotib olgan. Xususan, Isroil Ozarbayjonning asosiy qurol yetkazib beruvchilaridan biri bo‘lgan. Stokgolm xalqaro tinchlik tadqiqotlari instituti (Sipri) ma’lumotlariga ko‘ra, 2011–2020 yillarda Isroil Ozarbayjonning yirik qurol-yarog‘ importida Rossiyadan keyingi muhim yetkazib beruvchilardan biri bo‘lgan. 2016–2020 yillarda esa Ozarbayjon Isroilning yirik qurol eksporti hajmining 17 foizini tashkil etgan. Isroil Ozarbayjonga Harop va Orbiter kabi uchuvchisiz uchish qurilmalari, Hermes 900 razvedka dronlari, boshqariladigan raketalar hamda Barak 8 havo mudofaa tizimlarini yetkazib bergan. Ayniqsa, nishonga mustaqil yo‘nalib borib, zarba bera oladigan Harop kamikadze dronlari 2020 yilgi urushda keng qo‘llangan. Bu texnologiyalar Ozarbayjonning razvedka, nishonlarni aniqlash va aniq zarba berish imkoniyatlarini kuchaytirgan. Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev 2016 yilda Isroildan 5 milliard dollarlik harbiy texnika xarid qilinganini bildirgan. Biroq bu raqam birgina 2020 yilgi urush davridagi xarajatlarni emas, avvalgi yillarda amalga oshirilgan xaridlarni ham qamrab oladi.

Pokiston esa Ozarbayjonni, avvalo, diplomatik va siyosiy jihatdan qo‘llab-quvvatlagan. 2020 yil 2 oktyabr kuni Pokiston Tashqi ishlar vazirligi mamlakat harbiylari Ozarbayjon tomonida jang qilayotgani haqidagi xabarlarni rad etib, bunday da’volarni asossiz deb atagan.

“Ozarbayjon qurolli kuchlari bilan birgalikda Armanistonga qarshi janglarda Pokiston armiyasi ishtirok etayotgani haqidagi xabarlar taxminlarga asoslangan va asossiz.

Pokiston Tog‘li Qorabog‘ mintaqasidagi xavfsizlik vaziyatining yomonlashuvidan chuqur xavotirda. Armaniston kuchlarining Ozarbayjon tinch aholisini kuchli o‘qqa tutishi qoralashga loyiq va nihoyatda achinarlidir. Bu butun mintaqaning tinchligi va xavfsizligiga tahdid solishi mumkin. Armaniston vaziyatning yanada keskinlashuviga yo‘l qo‘ymaslik uchun harbiy harakatlarini to‘xtatishi kerak.

Pokiston Ozarbayjonning Tog‘li Qorabog‘ masalasidagi pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu pozitsiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining bir ovozdan qabul qilingan bir qator rezolyutsiyalariga mos keladi”, deyiladi Vazirlik bayonotida.

Shu bilan birga, Islomobod Ozarbayjonning Qorabog‘ masalasidagi pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlab, uning hududiy yaxlitligini himoya qilgan. Pokistonning harbiylari urushda bevosita qatnashgani yoki jangovar kuch yuborgani haqida ishonchli, mustaqil tasdiqlangan dalillar yetarli emas. Shu sababli uning rolini Isroilning qurol-yarog‘ yetkazib berishi bilan tenglashtirish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Isroilning hissasi asosan harbiy-texnologik ta’minotda, Pokistonniki esa siyosiy-diplomatik ko‘makda namoyon bo‘lgan.

Demak, Ozarbayjonning g‘alabasi bir necha omilning yig‘indisi bo‘lgan. Turkiyaning ko‘magi muhim edi, ammo bu Ozarbayjon armiyasining o‘z salohiyati va boshqa hamkorlarning rolini inkor etmaydi.

Shusha deklaratsiyasi va strategik ittifoq

2021 yil 15 iyunda Turkiya va Ozarbayjon Shusha deklaratsiyasini imzoladi. Hujjat ikki mamlakat o‘rtasidagi strategik sheriklikni, jumladan, mudofaa sohasidagi hamkorlik va xavfsizlikka tahdidlar yuzaga kelganda o‘zaro maslahatlashuv mexanizmlarini mustahkamladi.

Shu tariqa, urush davridagi siyosiy yaqinlik uzoq muddatli strategik hamkorlikka aylandi.

Turkiya uchun Ozarbayjon Janubiy Kavkazga chiqish, Kaspiy mintaqasi bilan aloqalarni kengaytirish va Markaziy Osiyo davlatlariga boradigan transport yo‘laklarini rivojlantirishda muhim hamkor hisoblanadi. Ozarbayjon esa Turkiya orqali xalqaro bozorlarga, mudofaa hamkorligiga va kengroq siyosiy maydonga chiqish imkoniyatiga ega.

Ikki davlatning energetika sohasidagi aloqalari ham alohida ahamiyatga ega. Ozarbayjon gazi Turkiyaga yetkazib beriladi, neft va gaz quvurlari esa ikki mamlakatni mintaqaviy energetika tizimiga bog‘laydi. SOCAR kompaniyasining Turkiyadagi yirik sarmoyalari bu aloqalarni yanada mustahkamlagan. Ko‘rib turganingizdek, ancha masalalarda ikki davlat et bilan tirnoqdek.

Biroq strategik ittifoq degani manfaatlar har doim bir xil bo‘ladi degani emas. Aksincha, davlatlar qanchalik yaqin bo‘lsa, ularning bir-biridan kutadigan talablari ham shunchalik ortishi mumkin.

Ozarbayjon maktablaridagi kiyinish qoidalari ortidan ro‘mol o‘ragan o‘quvchi va o‘qituvchilarga qo‘yilgan cheklovlar Turkiyadagi ayrim faollar tomonidan tanqid qilindi. Baku esa Turkiyadagi tanqidlarni ichki ishlarga aralashish sifatida qabul qilib, Ozarbayjonning hukmron Yangi Ozarbayjon partiyasi turkiyalik jamoatchilik vakillarining ayrim bayonotlarini takror va takror mas’uliyatsiz deb atadi va mamlakatning ichki qarorlariga tashqaridan bosim o‘tkazilmasligi kerakligini bildirdi. Shu nuqtada bahs yanada kengroq masalaga aylandi: Turkiya o‘zini Ozarbayjonning eng yaqin ittifoqchisi deb bilgan holda, uning ichki siyosatiga doir masalalarda qanchalik fikr bildirishga haqli? Baku esa yaqin ittifoqchining tanqidini qayergacha qabul qilishi mumkin?

Baku esa Turkiyadagi tanqidlarni ichki ishlarga aralashish sifatida qabul qildi. Ozarbayjonning hukmron Yangi Ozarbayjon partiyasi turkiyalik siyosatchilarning ayrim bayonotlarini takror va takror mas’uliyatsiz deb atadi va mamlakatning ichki qarorlariga tashqaridan bosim o‘tkazilmasligi kerakligini bildirdi.

Shu nuqtada bahs ro‘molning o‘zidan kengroq masalaga aylandi: Turkiya o‘zini Ozarbayjonning eng yaqin ittifoqchisi deb bilgan holda, uning ichki siyosatiga doir masalalarda qanchalik fikr bildirishga haqli? Baku esa yaqin ittifoqchining tanqidini qayergacha qabul qilishi mumkin?

Bizga hech kim yordam bermagan – Aliyev

2026 yil 2 oktyabrda Ilhom Aliyev hukmron “Yangi Ozarbayjon” partiyasining VIII qurultoyida so‘zlar ekan, mamlakat urush va qiyinchiliklarni o‘z kuchi bilan yengib o‘tganini ta’kidladi. U Ozarbayjon qurol-yarog‘ni o‘z mablag‘iga sotib olganini, hech kimdan homiylik yoki imtiyoz kutmaganini aytdi.

“Bizga hech kimning yordami ham, homiyligi ham kerak emas. Biz yordamga muhtoj bo‘lgan paytimizda hech kim bizga yordam bermadi. Bir million nafar qochqinimiz bo‘lganida ham hech kim bizga yordam qo‘lini cho‘zmadi. Nima sotib olgan bo‘lsak, o‘z pulimizga sotib oldik. Barcha qurol-yarog‘larni ham o‘z pulimizga, jahon bozoridagi narxlarda, eng so‘nggi o‘qqacha sotib oldik”, deydi u.

Bu gaplar Turkiyada e’tiborsiz qolmadi. Chunki Ozarbayjon rahbari ilgari Turkiyaning Qorabog‘ urushi davridagi siyosiy ko‘magini bir necha bor yuqori baholagan edi.

Biroq Aliyevning bayonotini Turkiyani bevosita nazarda tutgan ayblov sifatida ko‘rsatish uchun asos yetarli emas. U nutqida asosan qurol-yarog‘ xaridlari, 1990 yillardagi qochqinlar muammosi, xalqaro kuchlarning Armanistonni qo‘llab-quvvatlagani va Ozarbayjonning mustaqil siyosati haqida gapirgan. U Turkiyani nomma-nom tilga olmagan.

Shu bilan birga, siyosiy bayonotlarning mazmuni bilan birga, ular qaysi vaziyatda va qanday auditoriya oldida aytilgani ham ahamiyatli. Baku tashqi siyosatda mustaqilligini ta’kidlash orqali hech bir davlat, hatto eng yaqin ittifoqchi ham uning ichki va tashqi qarorlarini belgilab bera olmasligini ko‘rsatmoqchi bo‘lishi mumkin.

Bu esa Turkiya bilan munosabatlarni uzish istagini emas, balki ittifoq ichidagi tenglik masalasini ko‘tarish sifatida ham talqin qilinishi mumkin.

Hoqon Fidan Isroil Prezidentining Baku sammitidagi nutqini boykot qildi

2026 yil 15 oktyabrda Bakuda Osiyoda o‘zaro hamkorlik va ishonchni mustahkamlash choralari bo‘yicha kengash – Osiyoda hamkorlik va ishonch choralari bo‘yicha kengash (CICA) sammiti o‘tkazildi. Tadbirda Isroil prezidenti Isaak Gersog ham ishtirok etdi.

Turkiya tashqi ishlar vaziri Hoqon Fidan Gersog nutqini boshlaganida zalni tark etdi. Bu harakat Isroilning G‘azodagi harbiy amaliyotlariga qarshi Turkiyaning keskin siyosiy pozitsiyasi bilan bog‘liq norozilik belgisi sifatida talqin qilindi. Xabarlarga ko‘ra, Eron, Pokiston, Falastin va Quvayt vakillari ham zalni tark etgan.

Mazkur voqea Turkiyaning Isroilga nisbatan siyosati bilan Ozarbayjonning Isroil bilan aloqalari o‘rtasidagi farqni yana bir bor ko‘rsatdi.

Ozarbayjon va Isroil o‘rtasida energetika, mudofaa va xavfsizlik sohalarida uzoq yillik hamkorlik mavjud. Ozarbayjon Isroilga neft yetkazib beruvchi muhim davlatlardan biri hisoblanadi. Isroil esa Ozarbayjonning qurol-yarog‘ xarid qiladigan asosiy hamkorlaridan biri bo‘lib kelgan.

Ozarbayjonning nefti Boku – Tbilisi – Jayhon quvuri orqali Turkiyaning Jayhon portiga yetkaziladi va u yerdan tankerlar orqali turli bozorlarga, jumladan, Isroilga ham olib boriladi. Bu yo‘nalish ikki davlatning energetik aloqalari Turkiya hududidan o‘tadigan infratuzilma bilan ham bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Shunday qilib, Anqara va Baku Isroil masalasida bir xil siyosiy pozitsiyaga ega emas. Turkiya Isroil hukumatining G‘azodagi harakatlarini keskin tanqid qilib kelayotgan bir paytda, Ozarbayjon o‘zining energetika va mudofaa manfaatlarini hisobga olib, Tel-Aviv bilan hamkorligini saqlab qolmoqda.

Bu tafovutning o‘zi ikki davlat o‘rtasida muqarrar ziddiyat borligini anglatmaydi. Ammo bu ularning “bir millat – ikki davlat” degan siyosiy yaqinligi barcha xalqaro masalalarda bir xil qaror qabul qilishlarini anglatmasligini ko‘rsatadi.

Isroil Prezidenti va Ozarbayjon samolyoti atrofidagi savollar

Gersogning Bakudagi sammitda ishtirok etishi bilan bog‘liq yana bir masala – uning safar yo‘nalishi va samolyoti haqida tarqalgan xabarlar. Ayrim xabarlarda Turkiya havo hududi orqali uchish masalasi ham muhokama qilingan.

Biroq bu voqeani Ozarbayjon Turkiyani ataylab chetlab o‘tib, Isroil prezidentiga maxsus samolyot ajratgan, deb qat’iy xulosa qilish uchun parvoz reysi, samolyot operatori, yo‘lovchilar tarkibi va ruxsat so‘rovlari haqida tekshirilgan ma’lumotlar zarur.

Agar tijoriy reysdan Prezident delegatsiyasi foydalanib, safar amalga oshirilgan bo‘lsa, bu holatning o‘zi Anqara va Baku o‘rtasida yashirin kelishmovchilik bo‘lganini isbotlamaydi. Xuddi shuningdek, Turkiya havo hududi orqali uchishga ruxsat berilmagani haqidagi xabar ham tegishli rasmiy tasdiqsiz yakuniy fakt sifatida keltirilmasligi kerak.

Shu bois, Gersogning safarini ikki davlat o‘rtasidagi ziddiyatning asosiy dalili sifatida emas, balki Turkiya va Ozarbayjonning Isroil bilan munosabatlari turlicha ekanini ko‘rsatadigan qo‘shimcha kontekst sifatida ko‘rish to‘g‘riroq bo‘ladi.

Nega ikki davlat bir-biridan osonlikcha uzoqlasha olmaydi?

Turkiya va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlar faqat siyosiy “qichiq” bayonotlarga bog‘liq emas. Ularning ortida mudofaa shartnomalari, energetika loyihalari, savdo, transport yo‘laklari va mintaqaviy xavfsizlik manfaatlari mavjud.

Turkiya uchun Ozarbayjon Janubiy Kavkazdagi muhim strategik hamkor, Kaspiy mintaqasi va Markaziy Osiyoga chiqish imkoniyatlarini kengaytiruvchi davlatdir. Ozarbayjon uchun esa Turkiya NATOga a’zo, harbiy va iqtisodiy salohiyati yuqori bo‘lgan hamkor hisoblanadi.

Bu munosabatlarda tomonlarning har biri ikkinchisiga muhtoj, biroq ularning ehtiyojlari bir xil emas. Turkiya Ozarbayjon bilan hamkorlik orqali mintaqadagi mavqeini mustahkamlaydi. Ozarbayjon esa Turkiya bilan ittifoqni saqlagan holda Isroil, Rossiya, Yevropa va boshqa davlatlar bilan ham mustaqil aloqalar olib borishga intiladi.

Shu sababli, Baku Anqaraning barcha siyosiy qarashlariga qo‘shilmasligi mumkin. Xuddi shuningdek, Turkiya ham Ozarbayjonning barcha qarorlarini ma’qullashi shart emas.

Asosiy masala – kelishmovchiliklar ittifoqning ichki muloqoti orqali hal etiladimi yoki jamoatchilik oldidagi o‘zaro ayblovlar kuchayib boradimi?

Bu mojaro ortida fitna bormi?

Ozarbayjondagi ro‘mol mojarosi va undan keyin yuzaga kelgan siyosiy tortishuvlarni tashqi kuchlar ataylab uyushtirgan fitna sifatida ko‘rsatish uchun hozircha yetarli ochiq dalillar yo‘q.

Biroq vaziyatdan turli siyosiy kuchlar foydalanishi mumkinligini inkor etib bo‘lmaydi. Turkiyada ayrim siyosatchilar Ozarbayjon hukumatini diniy erkinlikni cheklashda ayblamoqda. Baku esa bunday tanqidlarni milliy suverenitetga aralashish sifatida talqin qilmoqda. Har ikki mamlakatdagi ayrim axborot vositalari va jamoatchilik vakillari ushbu farqni yanada keskinroq ko‘rsatishi mumkin.

Shu bilan birga, Ozarbayjonning mustaqil siyosat yuritish istagi yoki Turkiyaning diniy erkinlik masalasidagi tanqidi o‘z-o‘zidan yashirin fitna mavjudligini anglatmaydi. Siyosiy manfaatlar to‘qnashuvi bilan oldindan rejalashtirilgan fitna o‘rtasida farq bor.

Rossiya va boshqa mintaqaviy kuchlar Turkiyaning Janubiy Kavkazdagi ta’sirini tarixan diqqat bilan kuzatib kelgan. Ammo aynan hozirgi mojaroni ular uyushtirgan, degan xulosaga kelish uchun bevosita dalillar kerak. Aks holda, tahlil taxmin va gumonlarga aylanib qoladi.

Birodarlik manfaatlar to‘qnashuviga bardosh bera oladimi? 

Xullas, Turkiya va Ozarbayjon o‘rtasidagi bugungi kelishmovchiliklar ikki davlat ittifoqi barbod bo‘lyapti deya olmaymiz. Qorabog‘ urushi davrida Turkiyaning siyosiy va harbiy ko‘magi Ozarbayjon uchun muhim bo‘lgan. Ozarbayjon ham Turkiya uchun energetika, transport va xavfsizlik sohalarida katta ahamiyatga ega. 

Ammo bugun Baku o‘zini tashqi homiylarga qaram bo‘lmagan mustaqil davlat sifatida ko‘rsatishga intilmoqda. Anqara esa tarixiy va strategik yaqinlikni hisobga olib, Ozarbayjonning ayrim qarorlariga nisbatan jamoatchilikdagi munosabatni e’tiborsiz qoldira olmaydi. 

Kelgusida bu mojaroning ikki davlat munosabatlariga qanchalik ta’sir qilishini rasmiy diplomatik muloqot, yangi bayonotlar va amaliy qarorlar ko‘rsatadi. Hozircha eng asosli xulosa shuki, Turkiya va Ozarbayjon o‘rtasidagi “inoqlik” bilan birga manfaatlarning sezilarli farqi bor va bu farq tobora ochiqroq ko‘rinmoqda. Xo‘sh, buni strategik ittifoqning tugashi yoki yashirin fitnaning isboti deb baholash mumkinmi? 

Chunki davlatlar o‘rtasidagi haqiqiy ittifoq faqat umumiy tarix yoki birodarlik shiorlari bilan emas, balki kelishmovchiliklar paytida ham bir-birining mustaqilligi va manfaatlarini hurmat qila olish bilan sinaladi. Fikrlaringizni izoh bo‘limida yozib qoldiring.