Тарафсизликка жаноза ўқилди. Эронга кимлар қарши, кимлар қўллаяпти?

Яқин Шарқ аллақачон глобал уруш марказига айланди. Харита шахмат тахтасини эслатмоқда, ундаги ҳар бир юриш кучлар мувозанатини ўзгартириб юбориши мумкин. АҚШ, Исроил, Европа ва Кўрфаз монархиялари — ҳамма бу ўйин ичида. Энди нейтралитетнинг иложи йўқ. Бугун ким ташаббускор сифатида жанг қилаётгани, ким ортдан ҳимоядa ва ким “тирик қалқон” бўлишга мажбур эканлигини таҳлил қиламиз. Хўш, Эронга қарши яна кимлар урушяпти ё урушмоқчи? Қайси давлатлар ёрдам бермоқчи?

Асосий рақиблар

Ҳужумнинг ташкилотчилари бўлган АҚШ ва Исроилнинг мақсад ва вазифалари ҳар хил. Американинг дарди — тинчлик эмас, кўпроқ "тинчгина бошқариш". Уларга катта уруш керак эмас. Нимага? Чунки уруш бошланса халқ эса ҳукуматдан норози бўлади. Ҳозир мамлакатда бўлаётган кичик митинглар бунга исбот. Уларнинг мақсади — вазиятни жиловлаб туриш, Эрон билан очиқчасига урушга кириб кетмаслик ва шу орқали минтақада ўз таъсирини сақлаб қолиш. Қисқаси, "менинг назоратимда бўлсин, лекин бошимга бало бўлмасин" дейди.

Исроилнинг вазияти эса бошқача. Улар ўзларини "жар ёқасида" деб ҳис қилишади. Улар учун бу шунчаки сиёсат эмас, яшаб қолиш масаласи. Исроил "агар ҳозир душманларимни, Ҳамас, Ҳизбуллоҳ ва Эрон таъсирини таги билан йўқ қилмасам, эртага кеч бўлади" деб ўйлайди. Шунинг учун улар Американинг "бироз тўхта, эҳтиёт бўл" деган гапларига ҳам гоҳида қулоқ солмай, вазиятни охиригача ҳал қилмоқчи бўлишади.

Хуллас АҚШ учун бу фойда ва зарар ҳисоби бўлган катта шахмат тахтасидаги ўйин. Исроил учун эса ўз уйининг атрофидаги деворни ҳар қандай қурбонлик эвазига мустаҳкамлаш.

Коалициянинг араб қалқони: ким ақшга ва исроилга елка тутди?

Ҳозирги энг драматик воқеалар Форс кўрфазида содир бўлмоқда. Монархиялар экспертлар “даҳшатли сценарий” деб атайдиган қопқонга тушиб қолди.
БАА, Баҳрайн, Қатар ва Қувайт амалда “тирик қалқон»га айланди. Улар ўз ҳудудларида АҚШ базалари ва ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини жойлаштирган эди, энди эса Эрон ўз қасос зарбаларининг бор кучини уларга қаратди.

Рақамларга эътибор беринг: атиги икки кун ичида биргина БАА ҳудудига 160 тадан ортиқ баллистик ракета ва 500 дан зиёд дрон учирилди. Дубайдаги машҳур «Палма Жумейра» ороли зарба остида қолди, Дубай, Абу-Даби аэропортларида барча рейслар тўхтатилди. Бир пайтлар хавфсиз, туристларнинг асосий танловларидан бири, шоҳона ҳаёт рамзи бўлган манзил жанг майдонига айланди.

Аммо энг катта шок — бу Саудия Арабистонига берилган зарба бўлди.

Ар-Риёд парда ортида АҚШ билан ҳаракатларини мувофиқлаштириб, “жимгина нейтралитет” ўйнамоқчи эди. Лекин Эрон барча ниқобларни йиртиб ташлашга қарор қилди. Нишон — дунёдаги энг қиммат нефть компанияси бўлган “Saudi Aramco” объектлари бўлди.

Дронлар ва ракеталар Форс кўрфазидаги энг йирик нефтни қайта ишлаш заводи ва нефть жўнатиш терминали бўлган — Рас-Таннурага ҳужум қилди. Унинг нефтни қайта ишлаш қуввати кунига 500 минг баррелдан ортиқ. Бу шунчаки завод эмас — бу дунё энергетика тизимининг юраги. Aramco объектларидаги портлашлардан сўнг Саудия Арабистони бир қатор конларда нефть қазиб олишни шошилинч равишда тўхтатишга мажбур бўлди.

Шу билан бирга, Эрон Tasnim агентлиги орқали “минтақанинг нефть инфратузилмаси бизнинг нишонимиз эмас” деб расман баёнот бермоқда. Теҳрон фақат АҚШ базаларига зарба бераётганини даъво қиляпти. Аммо Aramco заводлари ёниб, портлар фалаж бўлиб қолганидан бир нарсани тушуниш мумкин: Эрон коалицияни тўхтатиш учун бутун дунё иқтисодиётини қулатишга ҳам тайёр.

Энг мураккаб аҳволда қолган мамлакат, шубҳасиз, Иорданиядир. Аммо географик жойлашув оҳирги ҳукмни ўқиди. Иордания Ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ўз осмонида Эрон дронлари ва ракеталарини уриб туширишга мажбур. Қирол Абдуллоҳ буни хоҳлайдими ёки йўқми, лекин амалда Иордания Теҳроннинг рақиблари билан бир сафда бўлиб қолди.

Европа фронти: Е3 гуруҳи

Европа энди мулоқотга чақирмаяпти. “E3 гуруҳи” — Британия, Франция ва Германия риторикани бутунлай ўзгартирди.

Лондон ва Париж “Биз зарба беришга тайёрмиз” деб очиқчасига баёнот бермоқда. Расмий баҳона эса савдо йўлларини ҳимоя қилиш.

Германия бўлса, анъанавий равишда эҳтиёткорлик қилмоқда. Берлин сиёсий жиҳатдан ёрдам беряпти аммо ўз аскарларини жангга юборишни ҳозирча истисно қилмоқда.

Теҳрон қалъаси: 2026 йилда эронни кимлар қўллаб-қувватламоқда?

Биз Эронга кимлар ҳужум қилаётганини кўриб чиқдик. Аммо Теҳрон асло ёлғиз эмас. Ўн йиллик санкциялар даврида у ноёб “тармоқли мудофаа” тизимини яратди. Энди “Қаршилик ўқи”ни ташкил этувчи кучлар ва Ислом Республикасининг ортида турган йирик ўйинчилар ҳақида гаплашамиз. Хўш, улар ким — ҳақиқий иттифоқчиларми ёки шунчаки вақтинчалик ҳамроҳлар?

Эроннинг минтақадаги “қўллари”

Биринчи эшелон — бу давлатлар эмас, балки қудратли ҳарбийлаштирилган гуруҳлардир. Масалан Ливандаги “Ҳизбуллоҳ”. Минтақадаги энг тажрибали ва тажрибали куч. Аввалги тўқнашувлардаги йўқотишларга қарамай, уларнинг ракета арсенали Исроил учун асосий тийиб турувчи омил бўлиб қолмоқда.

Кейингиси Ямандаги ҳусийлар. Қизил денгизни ёпиб қўйган ўша машҳур йигитлар. лар Улар очиқчасига “Эронга берилган ҳар қандай зарбага коалициянинг кемалари ва АҚШ базаларига ҳужум билан жавоб берилади” деб эълон қилишди.

Бунларга Ироқдаги шиа кўнгилли қўшинларини ҳам қўшинг — улар минтақадаги АҚШ ҳарбий баъзаларни дронлар учун осон нишонга айлантирмоқда.

Россия

Агар прокси-кучлар Эроннинг “қўллари” бўлса, Россия — унинг стратегик шериги. 2025 йил бошида Москва ва Теҳрон Ҳар томонлама шериклик тўғрисидаги шартномани имзоладилар.

Бу бугунги кунда нимани англатади? Биринчи ўринда ҳарбий технологиялар алмашинуви. Россия Теҳронга замонавий ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ва электрон кураш воситаларини етказиб бермоқда. Бу шунчаки ҳамдардлик эмас, бу тўлақонли ҳарбий симбиоздир.

Хитой

Пекин, ҳар доимгидек, ҳаммадан ҳам нафисроқ ва чуқурроқ ҳаракат қилади. У учун Эрон шунчаки ҳамкор эмас, балки асосий энергия етказиб берувчи ва “Буюк ипак йўли”нинг стратегик тугунидир.

Хитой Форс кўрфази қирғоқларига авиаташувчи кемаларини юбормайди, лекин унинг 2026 йилдаги роли коалиция учун ҳақиқий хавфга айланди.
Биринчидан, бу — иқтисодий ёстиқ. Пекин ҳар қандай санкцияларни четлаб ўтиб, Эрон нефтини сотиб олишда давом этар экан, Теҳронда узоқ давом этадиган уруш учун маблағ бўлади.

Иккинчидан, дипломатик “соябон”. Хитойнинг БМТ Хавфсизлик Кенгашидаги мавқеи — бу Ғарбнинг Эрон режимини бутунлай йўқ қилишга қаратилган уринишларини тўсиб турувчи асосий сиёсий қалқондир.

Ва энг муҳими — разведка. Ғарб махсус хизматларининг маълумотларига кўра, Пекин Теҳронга ўз сунъий йўлдошлар гуруҳидан фойдаланиш имконини берган. Бу шуни англатадики, Эрон реал вақт режимида Исроил қўшинларининг ҳаракатини, АҚШ авиабазаларидаги фаолликни ва ҲҲМ тизимларининг жойлашувини кўриб турибди. Хитой амалда Эронга “юқори технологик кўзлар”ни тақдим этди, бу эса Эрон ракеталарини ҳайратланарли даражада аниқ нишонга тегишини таъминламоқда.

Шимолий корея

“Кутилмаган ўйинчилар”ни ҳам унутмаслик керак. Шимолий Корея йиллар давомида Эрон билан ракета технологиялари соҳасида яқиндан ҳамкорлик қилиб келмоқда. 2026 йилги шароитда бу канал баллистик ракеталар захирасини тўлдириш учун катта аҳамиятга эга бўлиши мумкин.

Якуний хулоса

Келинг, хулоса қилайлик. Жорий йилнинг март ойи боши шуни кўрсатдики: Яқин Шарқда шунчаки давлатлар эмас, балки иккита энг мураккаб глобал тармоқ тўқнаш келди.

Бир томонда — Коалиция. АҚШ ва Исроил технологик муштни, Европа сиёсий қалқонни таъминламоқда. БАА ва Саудия Арабистони каби араб монархиялари эса мудофаанинг олдинги чизиғига айланди. Аммо бу иштирокнинг баҳоси улар учун ҳаддан ташқари юқори бўлди: Saudi Aramco терминалларининг ёниши, Рас-Таннурага берилган зарбалар ва Дубай аэропортларининг фалаж ҳолга келиши бир ҳақиқатни исботлади — бу урушда энди хавфсиз орқа фронт мавжуд эмас.

Иккинчи томонда эса — Эрон ва унинг иттифоқчилари. Теҳрон бу улкан “ўргимчак тўри”нинг марказидир. Ишончли вакиллар (прокси-кучлар) ерда асосий жангни олиб бораётган бир пайтда, Россия ҳавони юқори технологиялар билан ҳимоя қилмоқда, Хитой эса иқтисодий тиргак ва Эрон ракеталари учун “сунъий йўлдош кўзлари”ни тақдим этмоқда.

Бу — янги турдаги уруш. Бу ерда кимдир ҳужум тугмасини босади, кимдир координаталарни етказади, бошқаси эса бунинг учун ўз инфратузилмаси билан товон тўлайди. Чегаралар ювилиб кетди, нейтралитет эса эндиликда эришиб бўлмас ҳашаматга айлангандек.

Глобал низо шуни кўрсатдики: Эроннинг “Қаршилик ўқи”ни оддий авиазарбалар билан синдириб бўлмайди. Биз “урушдан кейинги” янги даврга қадам қўймоқдамиз, унда хавфсизликнинг эски қоидалари энди ишламайди.

Савол битта: Кимнинг тармоғи чидамлироқ чиқади ва ким бу глобал қарама-қаршиликда биринчи бўлиб таслим бўлади?