2 минг йил олдин Ер юзида 75 мингтагача тил мавжуд бўлган – тадқиқот

Тахминан икки минг йил олдин Ер юзида 75 мингтагача тил мавжуд бўлган бўлиши мумкин ва бу бугунгидагидан деярли ўн баравар кўп. Охирги 12 минг йил ичидаги тиллар хилма-хиллиги ўзгаришини моделлаштирган халқаро тадқиқотчилар гуруҳи шундай хулосага келди. Бу ҳақдаги тадқиқот “Science” журналида эълон қилинди.

Қайд этилишича, бугунги кунда дунёда 7500 га яқин тирик тил мавжуд бўлиб, ҳар йили тўрттадан ортиғи йўқолиб бормоқда. Шу пайтгача бунинг асосий сабаблари сифатида сўнгги асрлардаги колониал кенгайиш ва инглиз, испан, хитой ҳамда ҳинд каби жаҳон тилларининг тарқалиши ҳисобланар эди. Бироқ янги тадқиқот тиллар хилма-хиллигининг қисқариши анча эрта – камида минг йиллар олдин, илк кўп миллатли давлатлар ва империяларнинг тарқалиши билан бир вақтда бошланганини кўрсатмоқда.

Муаллифларнинг билдиришича, улар реал қадимги тилларни қайта тикламаган ва археологик манбаларда ўн минглаб тиллар мавжудлигига оид далилларни топгани йўқ. Бунинг ўрнига улар этнография, демография ва антропология маълумотларини мужассамлаштирган статистик модель тузган. Тадқиқотчилар асос сифатида сўнгги музлик даври тугаганидан кейин (тахминан 12 минг йил олдин) бошланган илк даврлардаги одамлар жамоасига энг яқин муқобил деб ҳисобланадиган замонавий овчи-теримчилар жамиятларини олган.

Сўнгра тадқиқотчилар одамларнинг деҳқончилик ва чорвачиликка ўтишига қараб тиллар сони қандай ўзгарганини моделлаштирган. Озиқ-овқат ишлаб чиқаришнинг ўсиши аҳолининг тез кўпайишига ва инсон жамиятларининг мураккаблашишига олиб келган. Моделга кўра, дастлаб бу тиллар хилма-хиллигининг ўсиши билан кечган: одамларнинг кўчиб жойлашиши ва жамоаларнинг бўлинишига қараб янги тиллар пайдо бўлган. Бу жараён ўз максимумига тахминан 3000-2000 йил олдин етган. Ўшанда дунёда, эҳтимол, 75 мингтагача тил мавжуд бўлган. Шундан сўнг, тиллар сони камая бошлаган.

Модельнинг асосий фарзларидан бири шундаки, ҳар бир этнотил гуруҳига битта асосий тил тўғри келади. Муаллифлар аслида бу боғлиқлик ҳар доим ҳам бир хил эмаслигини тан олади: одамлар кўп тилли бўлиши мумкин, битта тилдан эса бир нечта гуруҳ фойдаланиши мумкин. Шунга қарамай, тадқиқотчиларнинг этнографик танланмасида 87 фоиз гуруҳлар ҳақиқатан ҳам битта тилга тўғри келган. Шунинг учун улар бундай фарзни асосли деб топган.

Натижаларнинг ишончлилигини текшириш учун олимлар модель параметрларини кўп маротаба ўзгартириб кўрган: қадимги аҳоли сонининг турлича баҳоларини, инсон гуруҳлари ўлчамларининг турли статистик тақсимотларини, аҳоли ўсишининг муқобил сценарийларини ишлатган ва ҳатто битта тил бир нечта этник гуруҳларни бирлаштириши мумкинлигини тахмин қилган. Барча реал сценарийларда модель бир хил манзарани қайта тиклади: тиллар сони голоценнинг катта қисми давомида ўсган, тахминан уч-икки минг йил олдин энг юқори нуқтасига етган, сўнг камая бошлаган. Фақат ўта эҳтимолдан йироқ тахминлардагина модель бу чўққини кўрсатмай қўйган.

Муаллифлар, шунингдек, нима учун бу хулосаларни тарихий манбалардан маълум бўлган тилларни оддий саноқ билан текшириб бўлмаслигини тушунтирган. Янги давргача аксарият тиллар ёзувга эга бўлмаган, тилларнинг глобал каталоглари мавжуд бўлмаган, қадимги муаллифлар эса фақат ўзларига маълум бўлган халқларни тасвирлаган. Бундан ташқари, битта этноним кўпинча бир-бирига тушунарсиз бўлган жуда кўп тилларни бирлаштирган. Шу сабабли ёзма манбалар ўтмишдаги реал тиллар хилма-хиллигига жуда паст баҳо беради.

Тадқиқотчиларнинг фикрича, тилларнинг йўқолиши фақат тилшунослик учун аҳамиятли эмас. Тил одатда маданиятнинг бошқа элементлари – анъаналар, қариндошлик тизимлари, диний амалиётлар ва ижтимоий ташкилот шакллари билан бирга ўтади. Шу сабабли тилнинг йўқолиши маданий мероснинг салмоқли қисми бой берилишини англатади. Замонавий тиллар сонининг қисқариши эса, эҳтимол, инсоният маданий хилма-хиллигининг анча кенг кўламли йўқолишини акс эттиради.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ халқаро ҳакамлар ҳайъати илк бор дунёдаги энг гўзал сўзни танлаганди. Бу Янги Зеландиянинг туб аҳолиси бўлмиш маори халқи тилидаги “кайтиакитанга” (kaitiakitanga) сўзи бўлиб, у ўзбек ва бошқа кўплаб тилларда аниқ муқобилга эга эмас.