“Яблоко” ўйиндан чиқарилди

Тинчлик ва эркинлик учун! Қўрқувсиз ҳаёт учун!

Шу йилнинг сентябрь ойида узоқ кутилган Россия Давлат Думасига сайлов ўтказилиши режалаштирилган. 18–20 сентябрь кунлари мамлакат аҳолиси парламентнинг янги таркибини белгилаши керак. Бироқ сайловлар ҳали бошланмасидан Путин маъмурияти альтернатив хавфларни сайловдан йўқотиш пайига тушган. Шунчаки шиорини тинчликка қаратган “Яблоко” партияси ҳам бугун турли-туман баҳоналар билан сайловдан четлаштирилди.

Қизиғи шундаки, аввалроқ партия Марказий сайлов комиссияси томонидан рўйхатдан ўтказилган эди. Орадан бир неча кун ўтиб эса Олий суд унинг сайловдаги иштирокини бекор қилди. Бунга эса муаллифлик ҳуқуқидан тортиб, “экстремизм” ва хориждан молиялаштиришгача бўлган бир қатор даъволар сабаб қилиб кўрсатилмоқда. Асл сабаб эса аҳолининг “олмачилар” атрофида жипслашишига йўл қўймаслик кўринади. Ушбу мақолада “тинчлик” сўзидан чўчиб қолган рус ҳукумати ва муаллифлик ҳуқуқларини бузган “Яблоко” партияси ҳақида гаплашамиз.

Сайлов ва “Яблоко”

2024 йил 15–17 март кунлари Россия президентлиги бўйича ўтказилган сайловда Владимир Путин тарихий рекорд қайд этиб, 87,28 фоиз овоз билан мутлақ ғалаба қозонган эди. Бир қарашда икки йил олдин Украинага қарши уруш бошлаган президент учун қойилмақом кўрсаткич, тўғрими? Аммо сайлов ўтказилди дегани, давлат демократик дегани эмас. Президентлик сайлови ҳам халқаро майдонда кескин танқид қилинган. Европа ва бошқа халқаро ташкилотлар сиёсий рақобатнинг чеклангани, мухолифат вакилларининг таъқиб қилиниши ва сайлов жараёнининг эркинлиги борасида жиддий саволларни кўтарган. Ҳар ҳолда сунъий яратилган мухолифат ҳеч қачон натижаларга таъсир қилмайди.

Бу йилги Давлат Думаси учун ўтказилаётган сайлов ҳам мана шундай “кутилмаган натижаларга бой” ўтиши кутилмоқда. Негаки аллақачон Путиннинг “Единая Россия” (“Ягона Россия”) партиясига қисман рақобат қила олиши мумкин бўлган “Яблоко” партияси аллақачон турли важлар билан ўйиндан чиқарилди.

Қизиғи, “Яблоко” Россия сиёсатига кеча кириб келган партия эмас. Постсовет даврининг эски либерал-демократик партияларидан бири бўлган “Яблоко” узоқ йиллардан бери сиёсий плюрализм, инсон ҳуқуқлари ва демократик ислоҳотларни ёқлаб келади. Шунга қарамай, бундан олдинги Давлат Думаси учун ўтган сайловларда партия юқори кўрсаткич қайд эта олмаган, ўтган 2021 йилги сайловда ҳам федерал рўйхат бўйича 1,34 фоиз овоз тўплаган эди.
Аммо 2026 йилги сайлов кампаниясида асосий урғу тинчлик ўрнатиш масаласига қаратилиши партиянинг бошига бало бўлди. Тобора урушни бой бераётган рус ҳукумати янги шиорлардан қўрқиб кетди. “Тинчлик ва эркинлик учун! Қўрқувсиз ҳаёт учун!”

Партиянинг бу йилги сайловолди дастури атиги 43 сўздан иборат. Унда Украинадаги урушни якунлаш учун ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув, дипломатия ва тинчликка эришиш зарурлиги илгари сурилган. Яъни “Яблоко” сайловчиларга иқтисодий ваъдалардан иборат узундан-узун дастур эмас, аввало урушни тўхтатишга қаратилган сиёсий йўлни таклиф қилганди. Бу эса сўнгги вақтлардаги Украинанинг мамлакат ичкарисига йўналтирган дрон ҳужумларидан тоқати тўлган аҳоли учун ниҳоятда муҳим эди.

Партия қисқа фурсатда урушга қарши ҳаракатнинг рамзига айланди. Россия фуқаролари очиқ-ойдин Украинадаги урушга қарши чиқа олишмас эди. Чунки, бунинг оқибати яхшилик билан тугамаслигини бир неча бор гувоҳи бўлишган. “Яблоко” эса аҳолининг урушга қарши кайфиятини намойиш этиш учун яхши имконият эди. Аммо Кремль ҳар қандай хавфга қарши жиддий кураш олиб бормоқда.

Марказий сайлов комиссияси 29 июль куни “Яблоко” рўйхатини сайловда иштирок этиш учун рўйхатдан ўтказган эди. Аммо орадан кўп ўтмай, Кремлга яқин миллатчи “Родина” партияси судга мурожаат қилиб, “Яблоко”ни сайловдан четлатишни талаб қилди. Даъволар орасида хориждан яширин молиялаштириш, тақиқланган тармоқлардаги фаолият, “экстремизм” ва муаллифлик ҳуқуқининг бузилиши каби айбловлар бор эди.

Баҳоналар ва сабаблар

“Яблоко”ни сайловдан четлатиш учун келтирилган важлар рўйхатига қаралса, сунъий интеллект суратларидан тортиб, экстремизмгача топиш мумкин. Партияга қарши даъвони Россия парламентидаги миллатчи “Родина” партияси илгари сурди. Даъволар орасида муаллифлик ҳуқуқини бузиш, сайловолди ташвиқоти қоидаларини бузиш, хориждан молиялаштириш ва ҳатто экстремизм ҳамда Россиянинг ҳудудий яхлитлигини бузишга ундаш каби айбловлар бор эди. 10 август куни Россия Олий суди “Яблоко”ни Давлат Думаси сайловидан четлатиш тўғрисида қарор чиқарди. Қарор ҳали қонуний кучга кирмаган, партия эса унга қарши апелляция шикояти беришини билдирган.

“Родина”нинг даъвосида “Яблоко”нинг сайлов кампаниясида ChatGPT ёрдамида яратилган тасвирлардан фойдалангани ҳам муаллифлик ҳуқуқи бузилиши сифатида кўрсатилган. Даъвогар томон бундай тасвирлардан фойдаланиш нейротармоқ эгаси — OpenAI компаниясининг ҳуқуқларини бузганини таъкидлаган. Агар судда кўтарилган даъволарга ишонадиган бўлсак, ChatGPT орқали сурат яратган ҳамма муаллифлик ҳуқуқларини бузган ҳисобланиши керак.

Аммо OpenAI’нинг амалдаги фойдаланиш шартларида ҳам компания билан фойдаланувчи ўртасидаги муносабатларда, қонун рухсат берган даражада, фойдаланувчи ChatGPT яратган контентга эгалик қилиши қайд этилган. OpenAI ўзининг медиа маҳсулотидаги мавжуд ҳуқуқларини фойдаланувчига беради. Шу билан бирга, компания сунъий интеллект яратган натижа мутлақо ноёб бўлишига кафолат бермайди ва ундан фойдаланиш учун жавобгарлик фойдаланувчининг зиммасида эканини ҳам белгилайди.

Яъни OpenAI’нинг ўз ҳужжатларида “ChatGPT яратган тасвирларнинг барчасига OpenAI муаллифлик ҳуқуқига эга” деган қоида йўқ. Аксинча, амалдаги шартларда Output’га (компьютерда тайёрланган маълумот) эгалик масаласи фойдаланувчи фойдасига белгиланган.
Шу сабабли, “Яблоко”га қарши ишда ChatGPT тасвирлари бўйича илгари сурилган даъво мутлақо асоссиз. Қолаверса, суддаги материалларда OpenAI компаниясининг ўзи ушбу тасвирлар юзасидан “Яблоко”га қарши муаллифлик ҳуқуқи даъвоси билан чиққанини кўрсатувчи далил тақдим этилмагани ҳам қайд этилган.Муаллифлик ҳуқуқи билан боғлиқ яна бир важ – 1945 йилги Хиросима атом бомбаси ҳужумидан кейинги ҳолат акс этган тарихий сурат.

“Родина” бу суратдан фойдаланишни АҚШ армиясининг муаллифлик ҳуқуқларини бузиш деб баҳолаган. Бироқ иш материаллари бўйича хабар берган “The Insider” нашри даъвогар томон суратнинг ҳуқуқ эгаси томонидан берилган бирор шикоятни кўрсатувчи далил тақдим этмаганини ёзмоқда.

Бундан ташқари, “Яблоко” логотипи ҳам ишга қўшиб юборилди. “Родина” партия логотипини совет рассоми Эль Лисицкийнинг 1920 йилдаги “Қизил понани оқ ранглиларга ур” плакатидан кўчирилган, деб даъво қилди. Бироқ судда Марказий сайлов комиссияси бу фикрга қўшилмаган.

“Яблоко”га қўйилган муаллифлик ҳуқуқи бўйича даъволар шу билан тугаб қолгани йўқ. Ташвиқот ишларида совет қўшиқларидан “Пусть всегда будет солнце” (“Қуёш доим порласин”) ва “Лишь бы не было войны” (“Фақат уруш бўлмаса эди”) каби иборалардан фойдаланилгани билан боғлиқ даъволар ҳам бор эди. “Родина” буни қўшиқ муаллифларининг ҳуқуқларини бузиш деб кўрсатди.

Лекин биринчи қўшиқ бўйича вазият даъвонинг ўзидан ҳам қизиқроқ чиқди. “Пусть всегда будет солнце” қўшиғининг мусиқасини Аркадий Островский, сўзларини эса Лев Ошанин ёзган. Островскийнинг ўғли Михаил Островский эса “Яблоко”нинг қўшиқдан фойдаланишига қарши эмаслигини, аксинча, бунга рухсат беришини билдирган. Яъни даъво­да муаллифлик ҳуқуқи бузилгани айтилаётган бир пайтда, муаллифнинг оила аъзоси партиянинг ундан фойдаланишига эътирози йўқлигини маълум қилган.

Сизга бир савол билан юзлансам. Урушни тўхтатишга уриниш – экстремизмми?

“Родина” партияси “Яблоко”нинг Украинадаги урушни зудлик билан тўхтатиш, тинчлик музокараларини бошлаш ҳақидаги позициясини Россиянинг ҳудудий яхлитлигини бузишга ундаш ва экстремизм билан боғлади. Даъвогар томоннинг суддаги мантиғига кўра, Россия ўзиники деб ҳисоблайдиган ҳудудларни “озод қилиш”дан воз кечишга чақириш мамлакат яхлитлигига хавф солиш ҳисобланади.

Бундан ташқари, Марказий сайлов комиссияси айрим номзодларда хорижий молиялаштиришга оид маълумотлар борлигини маълум қилди. Партия эса буни номзодларнинг хорижий қимматли қоғозларини сайлов олдидан сотиши кераклиги ҳақидаги талаблар билан изоҳлади. “Яблоко”, шунингдек, Россия фуқароларидан хайрия олганини, бу фуқароларнинг ўзлари эса хориждан пул олган бўлиши мумкинлигини тан олди, бироқ буни партиянинг хорижий молиялаштирилиши билан тенглаштиришга қарши чиқди.

Даъвода сайловолди ташвиқоти қоидаларининг бузилгани ҳам кўрсатилди. Хусусан, “Яблоко”нинг Россияда блокланган ижтимоий тармоқлардаги сайловолди материаллари ҳам даъвогар томон томонидан қонунбузарлик сифатида талқин қилинди.

Партия раҳбари Николай Рыбаков судда барча айбловларни инкор қилди ва “Родина” аслида партиянинг амалдаги ҳокимият курсидан фарқ қиладиган сиёсий позицияси ва сайловолди дастурини айб сифатида кўрсатаётганини таъкидлади.

“Турли партиялар бир хил жамоатчилик фикрини шакллантира олмайди. Фуқароларнинг фикрлари ҳар хил ва турли партиялар ушбу фикрларни ифодалаши керак. … Даъвогар вакилларига ўлдирилишни хоҳламайдиган одамлар бизни қўллаб-қувватлаётганини қандай тушунтиришни ҳам билмайман”, деди у.

Рыбаков ҳатто ўз позициясини Россия Президенти Владимир Путиннинг тинчлик музокаралари зарурлиги ҳақидаги сўзлари билан таққослади. Унинг таъкидлашича, агар президент ҳам, “Яблоко” ҳам музокаралар зарурлигини айтаётган бўлса, унда партиянинг айнан шу позициясини “экстремизм” деб аташ ноўрин.

Қисқаси, “Родина” партияси ортида турган рус ҳукумати бугун ҳар қандай йўл билан аҳолининг урушни тўхтатиш мафкураси остида бирлашишини истамайди. “Яблоко” эса бу “қизил чизиқни босиб ўтди”. Энди партияни ҳам ортга чекиниш нияти йўқ. Рыбаков суд қарорини апелляцияга беришини ва сайловга бу машмашаларни бартараф этишини маълум қилган. Аҳоли ҳам “олмачилар”ни қўлламоқда.

Хўш, энди Москва нима қилади?