“Дастурхонда пишлоқ йўқ”. Президент ҳузуридаги кенгаш озиқ-овқат нархларини танқид қилди

Ўзбекистонда айрим озиқ-овқат маҳсулотлари импортига қўлланилаётган ноль даражали божхона ставкаларини узайтирмаслик таклиф қилинмоқда. Гап қуюлтирилган сут ва қаймоқ, йогурт, пишлоқ, олма, нок, шоколад, макарон ва бошқа маҳсулотлар ҳақида кетмоқда. Бу ҳақда 27 октябрь куни Президент ҳузуридаги Тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш бўйича Жамоатчилик кенгаши йиғилишида муҳокама қилинди. 

Ҳозирда Ўзбекистонда 56 турдаги озиқ-овқат ва истеъмол маҳсулотлари импортига ноль даражали божхона божлари қўлланилади. Ушбу имтиёзлар 2027 йил 1 январга қадар амал қилади.

Вазирлик уларнинг 45 таси учун имтиёзларни тўлиқ, яна иккита товар позицияси бўйича қисман 2028 йилгача узайтиришни таклиф қилган. Қолган тўққизта товар гуруҳи учун эса имтиёзларни узайтирмаслик режалаштирилмоқда.

Улар орасида қуюлтирилган сут ва қаймоқ, йогурт, пишлоқ ва сузма, олма, нок ва беҳи, шоколад, макарон, минерал ва газланган сувлар ҳамда салқин ичимликлар бор.

Вазирликнинг Тариф ва нотариф тартибга солиш бўлими бошлиғи Сарвархўжа Хонхўжаев таклиф амалдаги имтиёзларни муддатидан олдин бекор қилишни англатмаслигини таъкидлади.

“Биз амалдаги имтиёзлардан бирон-бир товар позициясини чиқариб ташламаяпмиз ва уларни муддатидан олдин бекор қилмаяпмиз. Биз имтиёзлар муддати тугаётганидан келиб чиқиб, қайси товарлар учун уларни қўшимча узайтириш мумкинлигини кўриб чиқмоқдамиз”, дейди у.

Вазирлик таклифни асослашда маҳаллий корхоналарнинг ишлаб чиқариш қувватлари ва ички бозорни маҳсулотлар билан таъминлаш имкониятларини ҳисобга олган.

Масалан, 2026 йилнинг январь–август ойларида 84 та корхона 84 минг тонна қуюлтирилган сут ва қаймоқ ишлаб чиқарган, импорт ҳажми эса 15 минг тоннани ташкил этган. Йогурт ишлаб чиқариш 77 та корхона ҳиссасига тўғри келиб, саккиз ойда 50,2 минг тонна маҳсулот чиқарилган.

Бироқ кенгаш аъзолари ишлаб чиқариш ва импорт ҳажмининг ўзи бозор эҳтиёжини баҳолаш учун етарли эмаслигини билдирди. Аҳолининг харид қобилияти, маҳсулотлар нархи ва истеъмол ҳажмининг ўсиши ҳам ҳисобга олиниши кераклиги таъкидланди.

Пишлоқ ҳали ҳар бир ўзбек оиласининг дастурхонидан жой олгани йўқ

Иқтисодчи Отабек Бакиров имтиёзларни бекор қилиш таклифига қарши чиққан. Унинг айтишича, айрим маҳсулотлар нархи сўнгги тўққиз ойда умумий инфляциядан тезроқ ўсган.

“Товарни имтиёзлар рўйхатидан чиқариш иқтисодий ва молиявий жиҳатдан асосланган бўлиши шарт. Аммо мен бундай асосларни кўрмадим”, дейди Отабек Бакиров.

Унинг қайд этишича, имтиёзлар тугагач, пишлоқ ва сузмага 15 фоиз, йогурт, олма ва нокка эса 20 фоиз импорт божи қўлланиши мумкин. Бу эса аҳоли учун ушбу маҳсулотларнинг ҳамёнбоплигини пасайтиради.

“Ўзбек халқи эндигина бу маҳсулотларни болалардан яширмайдиган ва меҳмонга деб олиб қўймайдиган бўлиб яшай бошлади. Одамлар фақат қорнини тўйдириш қайғусидан узоқлашиб, жиддийроқ эҳтиёжлар, вазифалар ва мақсадлар ҳақида ўйлай бошлади. Пишлоқ ҳали ҳар бир ўзбек хонадонида пайдо бўлгани йўқ”, дейди иқтисодчи.

У, шунингдек, ноль даражали божларни ҳар йили узайтириш амалиётини танқид қилди. Унинг фикрича, йил охирида имтиёзлар тақдири ноаниқ бўлиб қолиши импортчилар, ишлаб чиқарувчилар ва истеъмолчилар учун қийинчилик туғдиради. Бакиров барча кўриб чиқилаётган товарлар учун ноль ставкаларни сақлаб қолиш ва уларни камида уч йилга белгилашни таклиф қилди.

Божлар маҳаллий маҳсулотлар нархини ҳам ошириши мумкин

Савдо ва хизмат кўрсатиш ассоциацияси раиси Зафар Ҳошимов ҳам имтиёзларни қисқартиришга эътироз билдирган. Унинг фикрича, мамлакатда етарли ишлаб чиқариш қувватлари мавжудлиги аҳоли маҳсулотлар билан тўлиқ таъминланганини англатмайди. Масалан, олма ҳосилининг бир қисми шарбат ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқаришга сарфланади, яна бир қисми эса сақлаш ва ташиш жараёнида йўқотилади.

Ҳошимов импорт божларининг ошиши нафақат хорижий, балки маҳаллий маҳсулотлар нархига ҳам таъсир қилишини таъкидлаган.

“Божлар жорий этилганда нафақат импорт маҳсулот қимматлашади. Бу ички бозордаги нархларни ҳам оширади. Агар импорт олма 20 фоизга қимматлашса, маҳаллий ишлаб чиқарувчи ҳам нархни ошириши мумкин, чунки рақобат сусаяди”, дейди тадбиркор.

Унинг баҳолашича, айрим ҳолларда 20 фоизлик бож маҳсулотнинг якуний қийматини 25–26 фоизга ошириши мумкин. Шунингдек, оддий оилалар даромадининг қарийб 40 фоизи озиқ-овқат маҳсулотларига сарфланишини эслатди.

“Тадбиркорлар истеъмолчиларга мослашиши керак, аксинча эмас. Тадбиркорларни истеъмолчилар ҳисобидан ҳимоя қилишдай ҳолат бўлмаслиги керак”, дейди Ҳошимов.

Тадбиркор, шунингдек, божлар оширилиши қўшни мамлакатлардан маҳсулотларнинг норасмий олиб кирилиши кўпайишига сабаб бўлиши мумкинлигидан огоҳлантирган. У божхона ставкаларини олдиндан маълум ва шаффоф тартибда ўзгартириш, масалан, уларни ҳар уч йилда бир марта қайта кўриб чиқиш ва бозор иштирокчиларини олти ой олдин хабардор қилишни таклиф қилган.

Ҳошимов ички бозорни маҳсулотлар билан таъминлашни баҳолашда фақат ишлаб чиқариш ва импорт ҳажмини эмас, балки истеъмолнинг ўсишини ҳам ҳисобга олиш зарурлигини таъкидлаган. Унинг фикрича, бугунги ишлаб чиқариш ҳажми етарли бўлиши мумкин, аммо келгуси йилда талаб ошиши натижасида маҳсулот танқислиги ва нархлар ўсиши кузатилиши эҳтимоли бор.

Қарор лойиҳаси қайта ишлаш учун қайтарилади

Йиғилишда бошқа иштирокчилар ҳам таклифни қўшимча иқтисодий таҳлил қилиш зарурлигини билдирган. Муҳокамада сутчилик соҳасидаги муаммолар, ишлаб чиқариш таннархининг ошиши, корхоналарнинг ёпилиши, норасмий савдо ҳажми ва божлар ўзгаришининг бандлик ҳамда солиқ тушумларига таъсири кўтарилган.

Муҳокама якунида раислик қилувчи лойиҳада айрим таклифларни асословчи етарли таҳлил ва ҳисоб-китоблар тақдим этилмаганини қайд этган. Шу сабабли, ҳужжатни ишлаб чиқувчиларга қайтариш, қўшимча ҳисоб-китобларни ўтказиш ва тадбиркорлар билан қайта муҳокама қилиш таклиф этилган.

Шундай қилиб, тўққизта товар гуруҳи учун божхона имтиёзларини узайтирмаслик масаласи ҳозирча таклифлигича қолмоқда. 2027 йилдан бошлаб қайси маҳсулотлар учун ноль даражали импорт божлари сақланиши бўйича якуний қарор қабул қилинмаган.

Маълумот учун, Ўзбекистонда айрим озиқ-овқат ва истеъмол товарларига ноль даражали импорт божлари 2022 йилда инфляцияни жиловлаш ва ички бозорда нархлар барқарорлигини таъминлаш мақсадида жорий этилган. Кейинчалик, имтиёзлар рўйхати кенгайтирилган ва уларнинг муддати бир неча бор узайтирилган. Сўнгги марта 2025 йил 30 декабрдаги ПФ-269-сон фармон билан имтиёзлар 2027 йил 1 январгача узайтирилган.