Ўқитувчиларга қўшимча пул ва абитуриентларга балл берадиган миллий сертификат чекланадими?

Билим ва малакаларни баҳолаш агентлигининг номи ўзгарди – “тезлик ва реакцияларни баҳолаш агентлиги”. Рўйхатдан ўтиш ўқишга киришдек гап бўлиб қолди. Лотереяга рўйхатдан ўтиш бошланди.

Абитуриентларни имтиҳондан озод қиладиган, ўқитувчиларга қўшимча устама пули олиб келадиган миллий сертификат атрофида охирги кунларда муҳокамалар авжида. Чунки имтиҳон топширишда ўринлар сонининг лимитланиши ҳақида хабарлар тармоқларда тарқалди. Хўш, ўзи вазият қандай? Qalampir.uz мавзуни батафсил ўрганди.

Гап шундаки, эндиликда талабгорлар имтиҳон ўтказиладиган ҳудудлардаги мавжуд ўринлар доирасида рўйхатга олинади. Бунинг учун 2026 йилнинг сентябрь-декабрь ойларига жами 496 минг 303 та ўтириш ўрни белгиланган бўлиб сентябрь ойида – 125 минг 753 та, октябрда – 129 минг 535 та, ноябрда – 112 минг 335 та, декабрда эса – 128 минг 680 та ўрин талабгорлар учун очиқ. Ўринлар сони белгиланаётганда эса нафақат аудиторияларнинг сиғими, балки аввалги имтиҳонлардаги талабгорлар сони, тестларни тайёрлаш, назоратни ташкил этиш ва натижаларни ўз вақтида ҳисоблаш имкониятлари ҳам ҳисобга олинган.

Мутахассиснинг айтишича:

“Биз имтиҳонларни сифатли ташкил этиш учун олдиндан режалар тузишимиз керак. Имтиҳонлар саналарини олдиндан белгилашимиз керак. Ҳар бир ҳудудда бир вақтнинг ўзида қанча талабгор имтиҳонда иштирок этиши мумкин? Қанча талабгорни биз сифатли ҳолда имтиҳондан ўтказа оламиз? Мана шу имкониятларни ўрганишимиз керак деган мазмунда тўлиқ ўрганишлар ва халқаро тажрибадан ҳамда ҳар бир ҳудудда талабгорларни ўтириш ўрнидан келиб чиқиб, рўйхатга олиш механизми жорий этилди”.

Миллий сертификат Ўзбекистонда 10 та фандан берилади. Улар – математика, физика, кимё, биология, она тили ва адабиёт, тарих, география, рус тили ва адабиёти, қорақалпоқ тили ва адабиёти, ҳуқуқшунослик ҳамда хорижий тиллар. Хўш, имтиҳон топширувчилар сонининг лимитланишига аҳоли нима дейди?
“Йўқ, йўқ, менимча, унақа навбат шарт эмас. Ким ўзини лойиқ деб билса, тўловини қилиб, топширавергани яхши”, дейди суҳбатдошларимиздан бири.
Аҳоли вакилларидан яна бир эса шундай фикрда:

“Менимча, ҳозирги пайтда бу тизимни ташкил қилиш тўғри. Чунки сертификат олганлар кўпайиб кетди. Шунинг учун баллар ҳам кўтарилиб кетди”.
“Бундан олдин биз ҳам абитуриент бўлиб, миллий сертификат топширган пайтимизда, охирги йил имтиҳон топширадиганлар сони кўпайиб кетди. Ҳамма таваккалчилар ҳам, билган ҳам, билмаган ҳам, устозлар ҳам киришни бошлади. Одамларни ўрнини, яъни сонини чеклагандан кўра, менимча, топширадиган одамлар, масалан, ўқитувчилар кирмаслиги керак, абитуриентларнинг ўзи топшириши керак деб ўйлайман. Лекин жойини чеклаш, қанчалик тўғри, нотўғрилигини билмадим”, дейди аввалги йилларда имтиҳон топширганлардан бири.

Мутахассиснинг сўзларига кўра, лимитни “кам жой ажратилди” деб баҳолашга асос бўладиган ҳолат мавжуд эмас. Чунки 2025 йил ноябрь ойида она тили ва адабиёт фанидан қарийб 80 минг нафар талабгор рўйхатдан ўтган бўлса, бу йил шу фан учун бир имтиҳонга 97 мингдан ортиқ ўрин режалаштирилган. Тарих фанига эса ўтган йилги қарийб 24 минг нафар талабгор ўрнига бу йил 30 мингдан ортиқ ўрин ажратилган.

Бундан ташқари, ўтган йил иккинчи ярим йилликда бу фанларнинг ҳар биридан-бир мартадан имтиҳон ўтказилган бўлса, бу йил улар бўйича имтиҳонлар икки мартадан ташкил этилмоқда. Яъни ўринлар сони бир марталик имтиҳон билан чекланмайди.

“Биз бу йил графикка ҳам шундай ўзгартириш киритдикки, талабгорлар сонини белгилаш билан бирга, биз имтиҳонларнинг интервалини тезлаштирдик. Яъни битта имтиҳонга сифатли тайёргарлик кўрайлик ва кейингисига тайёргарлик кўриб, уни ҳам тезроқ ўтказайлик. Шунда биз кўпроқ одамнинг билимини баҳолашимиз мумкин бўлади. Шу мақсадда, ҳар икки ойга биттадан имтиҳон қўйдик. Ҳар бир фан бўйича қўйдик. Мана, октябрь ойида она тили ва адабиёт ва тарих фанидан имтиҳон бўладиган бўлса, декабрь ойида ҳам яна айнан шу фанлардан имтиҳон ўтказилади. Бу дегани, 100 мингга яқин она тили ва адабиёт фанидан талабгорга икки марта имтиҳон бўладиган бўлса, салкам 200 минг дегани. Тарих фанидан 30 мингдан ортиқ талабгорга икки марта имтиҳон бўладиган бўлса, 60 мингдан ортиқ дегани. Ўтган йил билан таққослаганда, бемалол 2,5–3 баравар кўп жой режалаштирилган”, дейди Жамшидбек Одилов.

Демак, тизимни ўзгартиришдан мақсад – бир имтиҳонга чексиз миқдорда талабгор йиғиш ўрнига, имкониятни олдиндан ҳисоблаш ва имтиҳонларни кўпроқ санага тақсимлаш ҳисобланади.

Натижада 2026 йил сентябрь-декабрь ойларида математика, кимё, география, биология, физика, она тили ва адабиёт ҳамда тарих фанларидан икки мартадан, ҳуқуқшунослик фанидан эса бир марта, жами 15 та имтиҳон ўтказилиши режалаштирилган.

Энг талабгир йўналишлардан бири бўлган она тили ва адабиёт фанидан аввалги йилда дастлабки кунларда рўйхатдан ўтиш юқори бўлмаган, аммо янги тартиб жорий қилингач, айнан она тили ва адабиёт ҳамда тарих фанлари бўйича рўйхатдан ўтиш бошлангач, ажратилган ўринлар қисқа вақт ичида тўлиб қолган. Агентлик маълумотига кўра, рўйхатдан ўтган талабгорларнинг 50 фоизи ҳам тўловни амалга оширмаган. Айримлар эса аризасини бекор қилмоқда.

“Нотўғри тарғиботлар орқасидан агентлик томонидан жуда кам лимит ажратилган, тезроқ рўйхатдан ўтиш керак деган турли фикрлар тарқалди ва қисқа вақт ичида ўша ярим кунда, деярли ажратилган жойлар тўлиқ тўлиб қолди. Тўлиб қолди деганда ҳам, биз бу нарсани тўғри қабул қилишимиз керак. Талабгорлар шунчаки кириб, ариза қолдиришди, холос. Биламизки, имтиҳонлар маълум тўлов асосида ташкил этилади. Бу тўловлар имтиҳонларни сифатли ташкил этиш, имтиҳон харажатларини қоплаш учун ишлатилади. Мана ҳозирги кунга келиб, она тили ва тарих фанидан 130 мингдан ортиқ талабгорлар рўйхатдан ўтган бўлса, уларнинг ҳали 50 фоизи ҳам имтиҳон учун тўловни амалга оширмаган ва жараёнда кўряпмизки, жуда кўплаб талабгорларимиз топширган аризасини шунчаки бекор қилиб кетяпти. Яъни шошма-шошарлик билан, имтиҳонга ҳали тайёргарлик кўрмаган, имтиҳонда ҳали қатнашиши аниқ бўлмаган, ҳали қатнашаманми-йўқми деган фикрдаги одамлар ҳам ёппасига рўйхатдан ўтган. Биз ажратган жой учун талабгорлар тўловни амалга ошириб, охиригача банд қиладиган бўлса, улар имтиҳонда албатта иштирок эта олади. Лекин улар аризасини бекор қилиб кетадиган бўлса ёки тўловни амалга оширмайдиган бўлса, ўз-ўзидан мавжуд ўринлар қайта рўйхатдан ўтишга чиқарилади. Буни содда тилда, агар кенг жамоатчиликка тушунтириш мисолида оладиган бўлсак,  ҳаммамиз темир йўлга ёки самолётга чипта олганмиз. Кирамиз, темир йўлда чипта олмоқчи бўлсак, бизга жойни банд қилганимиздан сўнг, тўловни амалга ошириш учун 15 дақиқа вақт берилади. Ёки самолётда тўловни амалга ошириш учун 30 дақиқа вақт берилади. Ва мана шу вақт ичида биз танлаган жой банд қилиб турилади, бошқа одам буни ололмайди. Лекин мана шу вақт ичида тўловни амалга оширмасак, ўз-ўзидан бизнинг аризамиз бекор қилинади ва бошқа одам шу чиптани олиши мумкин. Биз ҳам шуни режалаштиряпмизки, имтиҳон учун ҳозир жойни банд қилиб турган талабгорларимиз тўловни амалга оширмайдиган бўлса, имтиҳонда иштирок этиш истагини билдирмайдиган бўлса, уларнинг ўрнига бошқа имтиҳонда иштирок этиш истагини билдирган талабгорларимиз рўйхатдан ўтиб, тўловни амалга оширган ҳолда қатнашишлари мумкин бўлади”, дейди Билим ва малакаларни баҳолаш агентлиги бўлим бошлиғи

Қисқа қилиб айтадиган бўлсак, янги тартиб туфайли руҳий зарба олишингизга ҳозирча зарурат йўқ. Имтиҳонлар эса сизнинг тезлигингизни эмас, билимингизни баҳолаш учун хизмат қилади.

Жасмина Муртазоева