Ҳимояси заифлашган Россия, огоҳлантирилган Трамп ва ҳужумга тайёрланаётган Шимолий Корея – Midweek

Украина авжига чиқди!

Уруш бошланганидан бери Киев учирган дронлар Россия ичига рекорд даражада – нақд 2800 километр узоқликка кириб борди. Бир томонда энергетика инфратузилмасига зарбалар, бошқа тарафда эса заифлашган ҳимоя тизими. Хўш, Россия ҳақиқатан ҳам мағлубиятга яқинми ёки бу икки давлат раҳбарининг шахсий нафратига айланган урушнинг янги ва даҳшатли босқичими?

Денгизда эса қиёмат бошланди! Рамзий маънода! АҚШ ва Эрон ўртасида шафқатсиз “рақамлар пойгаси” кетмоқда: олов ичида қолган танкерлар, яксон этилган ҳарбий кемалар ва булар ўз сўзини айтди. Brent нефтининг нархи 100 доллардан ошиб кетди. Теҳрон нафақат Ҳормузни, балки Арктикадан Ҳинд океанигача бўлган бутун глобал савдо томирларини узиб қўйиш билан таҳдид қилмоқда. Жаҳон иқтисодиёти жарликка қулайдими?

Атрофда уруш, аммо жанг сўзи билан энг кўп исми ёнма-ён келадиган Ким Чен Ин бирортасида қатнашмаяпти. У зериккан шекилли, дунёга ўзининг ядровий каллак ташувчи янги “ўйинчоғи”ни кўрсатди. Ҳатто яқин 8 ой ичида навбатдаги махфий режасини намойиш этишни ваъда қилди. Пхеньян Вашингтон ва Сеулга қандай жиддий ва жумбоқли “совға” ҳозирламоқда?

Уруш – икки шахснинг нафрати

Ер шарининг бир четида тинчлик ҳақидаги музокаралар столига “хайрихоҳлик” байроғини қўяётганларни кўриб, тинчлик яқин деб умид қилди дунё. Аммо орадан бир-икки кун ўтиб Россия Украина телеканалини жонли эфир пайтида бомбардимон қилгани, Украинанинг Арктика музликларини ёриб ўтган дронлари ҳақиқий воқелик нимадан иборатлигини кўрсатмоқда. Келинг, дастлаб далилларга юзлансак. Расмий Москванинг журналистлар устидан бомба ёғдиргани ҳақида алоҳида материал тайёрлаганмиз. Уни экранларингизда пайдо бўлган сарлавҳа орқали томоша қилишингиз мумкин. Биз эса ҳозир Украинанинг рекорд даражада Россия ичига кириб борган дронлари ҳақида гаплашамиз.

Ямал-Ненец автоном округи губернатори Дмитрий Артюховнинг маълум қилишича, Россиянинг Новий Уренгой шаҳридаги саноат объектига Украина дронлари ҳужум уюштирган. Губернаторнинг таъкидлашича, объектга қилинган ҳужум қайтарилган, бироқ портлаш ва дрон парчаларининг тушиши оқибатида жиддий ёнғин келиб чиққан. Урал федерал округидаги ваколатли вакил Артём Жога ҳодиса ёнилғи-энергетика мажмуасида содир бўлганини ва ишчилар зудлик билан эвакуация қилинганини қўшимча қилди. Эътиборлиси, Жога ушбу зарбани Урал федерал округининг Арктика қисмига қилинган биринчи ҳужум деб атади.

Очиқ манбали разведка таҳлилчиларининг маълумотларига кўра, нишонга олинган объект – Новий Уренгойдаги конденсатни транспортировкага тайёрлаш заводи бўлиб, у Украина чегарасидан тахминан 2800 километр узоқликда жойлашган. Бу эса Россия – Украина уруши бошланганидан бери Украина ҳудудидан берилган энг узоқ масофали зарба бўлиши мумкин. Аввалроқ энг узоқ масофали зарба сифатида июль ойида Омск нефтни қайта ишлаш заводига берилган зарба қайд этилган эди, аммо Новий Уренгой бу рекордни яна 500 километрга узайтирди. “Fire Point” компанияси бош конструктори Денис Штилерман июль ойидаги зарба учун FP-1 дронидан фойдаланилганини айтган бўлса-да, бу галги Арктика парвози қайси техника ёрдамида амалга оширилгани расман очиқланмади. Хулоса аниқ: Россиянинг Арктикага яқин ҳудуди энди илгари ўйланганидек дахлсиз ва хавфсиз маскан эмас.

Айнан шу геостратегик зарбалар фонида сиёсий саҳнада мутлақо бошқача оҳанглар янграй бошлади. Украина Президенти Владимир Зеленский Россия билан энергетика ва ғалла масалаларида муроса қилишга тайёрлигини билдирган. “РИА Новости” хабарига кўра, Зеленский бу масалалар нафақат Киев ва Москва учун, балки Ҳиндистон, БАА, Саудия Арабистони ва Миср каби дунёнинг кўплаб мамлакатлари учун ҳам ҳаётий аҳамиятга эга эканини таъкидлаган. Бироқ у, бу муроса бир томонлама бўлмаслиги кераклигини эслатган.

“Ғалла ва энергетика – Украина ва Россия учун оғриқли масалалар. Биз муроса қилишга тайёрмиз. Биз аллақачон жуда кўп муросага бордик. Биз доимо бир томонлама равишда олдинга қадам ташлайдиган ягона томон бўлиб қолмаслигимиз керак”, дейди Зеленский.

Яъни, Киев тили билан айтганда: “Биз эшикни очиқ қолдирдик, лекин энди ичкарига ким биринчи бўлиб киришини кузатяпмиз” дейилмоқда.

Вашингтонда эса воқеаларга нисбатан мутлақо бошқача, бир оз содда ва оптимистик баҳо берилмоқда. АҚШ Президенти Дональд Трамп Россия Президенти Владимир Путин урушни тугатиш бўйича келишувга эришмоқчи эканини иддао қилди. Трамп 9 сентябрь куни журналистларга берган интервьюсида Путин билан ҳафта бошида бўлган мулоқотини эслаган:

“У келишув тузишни хоҳлаяпти. Агар Зеленский ҳам келишув истаса, бу жуда яхши бўлар эди”, дейди АҚШ президенти.

Трампнинг бу баёноти унинг махсус вакили Стив Уиткофф ва куёви Жаред Кушнернинг Москва ҳамда Киевга қилган дипломатик сафаридан сўнг янгради. Трамп урушни тўхтатиш учун ўзининг энг ишончли вакилларини сафарбар қилганини, аммо асосий тугун бошқа жойдалигини айтмоқда.

“Тўсиқ – бир-биридан нафратланадиган икки инсон. Улар келишса бас!”, дейди Трамп ўзига хос пичинг ва очиқлик билан Путин ва Зеленскийни назарда тутиб.

Унинг фикрича, ҳар қандай геосиёсий зиддиятдан кўра, кўпроқ айнан икки давлат раҳбарининг шахсий адовати тинчлик жараёнига барҳам бермоқда. Илгари Трамп уларни яраштириш учун ўзининг вакилларини воситачи қилиб жўнатганини, бироқ шахсий адоват ва бир-бирига бўлган нафрат девори олдида бу уринишлар самарасиз кетганини ҳам қистириб ўтганди.
Шунга қарамай, АҚШ, Украина ва Европа разведка хизматларининг расмийлари Трампнинг бу жўшқин оптимизмига қўшилмаяпти ва Кремлнинг ҳақиқатан ҳам урушни якунлаш нияти борлигига шубҳа билан қарамоқда.

Халқаро экспертлар ва етакчи нашрлар бераётган таҳлилларсиз ҳам реал вазиятни англаш қийин эмас. Бир томонда 2800 километр узоқликдаги энергетика инфратузилмасига берилаётган аниқ зарбалар, иккинчи тарафда эса қилмишнинг аниқ тасвири билан кўрсатувчи телевидениега ҳужум. Бошқа томонда эса дипломатик минбарлардаги “муроса” ҳақидаги баёнотлар параллель равишда мавжуд. Демак, икки Владимир бошчилигидаги уруш ҳали узоқ давом этиши мумкин.

“Денгиз қароқчилари”. АҚШ ва Эрон кемалари йўқ қилинди

Яқин Шарқнинг нефтга бой қувурлари бугун ҳақиқий порох бочкасига айланиб бўлди. Бир ой давом этган нисбий “иқтисодий босим” ва сокинлик фони ўз ўрнини Форс ва Уммон кўрфазларидаги энг улкан ҳарбий тўқнашувлар тўлқинига бўшатиб берди. 9 сентябрь куни Эрон ва АҚШ ўртасидаги уруш бошланганидан буён денгиздаги кемаларга қилинган энг йирик зарбалар серияси қайд этилди.

Дастлаб рақамлар ва фактларга эътиборингизни қаратмоқчиман. “Reuters” хабарига кўра, Эрон томони 10 та денгиз кемасини нишонга олганини маълум қилган бўлса, АҚШ ҳарбийлари бунга жавобан Эроннинг 5 та нефть танкерини яксон этгани ва кемаларнинг олов ичида қолгани акс этган кадрларни эълон қилди. АҚШ Марказий қўмондонлиги бу кескин чорани Эрон Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси Америка ҳарбий кемасига икки марта баллистик ракета билан зарба беришга уринганига жавоб ҳамда огоҳлантириш бўлганини тушунтирмоқда. АҚШ Давлат котиби Марко Рубио вазиятга пўписа билан изоҳ берди.

“Эрон АҚШ ҳарбий кемаларига ҳужум қилишда давом этса, ҳар бир бундай ҳаракат учун камида битта танкердан айрилади”, дея Вашингтоннинг янги тактикасини айтди Марко Рубио. Америка расмийларининг маълум қилишича, бир ҳафта ичида Эронга тегишли жами 10 та танкер нишонга олинган.

Теҳрон эса қараб тургани йўқ. Эрон томони 2 та АҚШ ҳарбий кемаси ва 8 та танкерга муваффақиятли зарба берганини даъво қилмоқда. Денгиздаги бу “рақамлар пойгаси” ортида эса аллақачон инсон омили ва логистика ҳалокати турибди. Дубай яқинида турган “Hercules Star” нефть маҳсулотларини ташувчи танкердаги портлаш оқибатида камида бир денгизчи ҳалок бўлган, яна бири бедарак йўқолган. Ироқ порт расмийларининг билдиришича, 2 миллион баррель мазут ортган “New Andros” танкери Ироқ ҳудудий сувларида дрон зарбасига учраб, ёнғин ичида қолган.

Британиянинг Буюк Британия денгиз савдоси операциялари хавфсизлиги агентлиги эса Ҳормуз бўғози ва унга туташ сувларда бир нечта тижорат кемаларига қарата снарядлардан ўт очилганини ва кема ағдарилиши хавфи туғилганини тасдиқлади.

Денгиздаги аланга бир оз камлик қилгандек, зиддият қуруқлик ва ҳаво ҳудудига ҳам кўчди. Эрон Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси Исроилни четлаб ўтиб, Иордания ҳудудидаги АҚШ ҳарбий базасига баллистик ракеталар билан зарба берганини билдирди. Иордания ҳаво мудофааси 18 та ракетани уриб туширганини, қолган 2 таси кимсасиз ҳудудга тушганини очиқлади.

АҚШ расмийси барча америкалик ҳарбийлар соғ-саломат эканини маълум қилди. Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси жавоб янада шафқатсиз бўлишини эълон қилди. Улар тез орада Покистон чегарасидаги Чобаҳоргача чўзиладиган ва халқаро навигация учун ёпиқ деб эълон қилинадиган янги тақиқланган денгиз зонаси харитасини тақдим этмоқчи. Яъни, Теҳрон фақат ўз остонасидаги Ҳормуз йўлини эмас, балки Европа, Осиё ва Россияни боғлаб турган бутун глобал денгиз ва қуруқлик савдо йўлларини фалаж қилиб қўйиш билан огоҳлантирмоқда.

Геосиёсий саҳнадаги бу ёнғинга Вашингтондан берилаётган муносабат эса алоҳида эътиборга лойиқ. АҚШ Президенти Дональд Трамп Теҳроннинг бу тажовузкорлигини ҳарбий зарурат эмас, балки Американинг ички сиёсатига аралашув деб баҳоламоқда.

“Менимча, уруш сайловдан кейин дарҳол тугайди, чунки улар бундан ортиқ чидай олмайди. Улар ноябрдаги АҚШ Конгресси сайловларига умидсизларча таъсир ўтказишга уринмоқда”, дейди Трамп журналистларга берган интервьюсида. Трампнинг мантиғига кўра, Эрон энергетика инқирозини келтириб чиқариш орқали Вашингтондаги сиёсий балансни ўзгартирмоқчи.

Бироқ Оқ уй ичидаги манбалар ва “The Wall Street Journal” эълон қилган таҳлиллар Трампнинг бу содда оптимизмини рад этади. Нашрнинг ёзишича, Президентнинг юқори мартабали маслаҳатчилари, жумладан Вице-президент Жей Ди Вэнс ва Давлат котиби Марко Рубио Трампни бу уруш унинг иккинчи президентлик муддати тугайдиган 2029 йил январгача давом этиши мумкинлигидан огоҳлантирган. “Reuters” бу маълумотни мустақил тасдиқлай олмаганини билдирган бўлса-да, воқеалар ривожи айнан Вэнс ва Рубионинг хавотирлари ҳақиқатга яқинроқ эканини кўрсатмоқда. Аввалроқ Эрон ҳам расман уруш Трамп президентликдан кетгунича давом этишини билдирганди.

Халқаро нефть бозорлари ҳам ҳар доимгидек ҳарбий ҳаракатларга зудлик билан муносабат билдирди. 9 сентябрь ҳолатига кўра, Brent маркали нефть нархи баррели учун 100 долларлик чегарадан ошиб кетди. Бу жорий йилнинг июль ойидан бери қайд этилган энг юқори кўрсаткичдир.

Таҳлил қилганда шундай бир мантиқий манзара намоён бўляпти. Вашингтон урушни “сайловгача бўлган вақтинчалик босим” деб кўрсатишга уринмоқда, Теҳрон эса ҳар бир нефть танкерига зарба бериш орқали жаҳон иқтисодиётининг томирини сиқмоқда. Томонлар бир-бирининг ҳарбий ва иқтисодий имкониятларини синовдан ўтказишда давом этса, нефтнинг нархи янада осмонга чиқиши аниқ.

Кимнинг янги хавфли “ўйинчоғи”

Тинч океанининг минтақавий хавфсизлик баланси навбатдаги синов босқичига қадам қўйди. Ғарб давлатлари санкциялар занжирини маҳкамроқ тортишга уринаётган бир пайтда, Пхеньян ўзининг денгиз ҳарбий қудратини намойиш қилишда давом этмоқда. Жорий йилнинг 6 сентябрь куни Вонсан шаҳри портида Шимолий Корея ҳарбий-денгиз кучлари таркибига “Чхве Хён” синфидаги иккинчи ракета ташувчи ҳарбий кема – “Кан Кон” расман қабул қилинди.

Воқеанинг расмий қисми ҳам, ҳарбий-стратегик мантиғи ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. Маросимда шахсан иштирок этган Пхеньян етакчиси Ким Чен Ин ушбу ҳарбий кемани оддий мудофаа воситаси эмас, балки тўғридан-тўғри “зарба берувчи эсминец” деб атади. Унинг таъкидлашича, янги кема мамлакатнинг умумий ядровий жавоб қайтариш тизимининг ажралмас ва фаол қисмига айланади. Ким Чен Иннинг ёнида рафиқаси Ри Соль Чжу ва сўнгги пайтларда ҳарбий-сиёсий тадбирларнинг доимий фигурасига айланиб бораётган қизи Ким Чжу Э ҳам кўриниш бергани алоҳида аҳамиятли.

Фактик маълумотларга тўхталадиган бўлсак, 5 минг тонна сув сиғимига эга “Кан Кон” кемаси мамлакат Ҳарбий-денгиз кучларининг Шарқий денгиз флотида хизмат қилади. Бу шунчаки оддий кема эмас, балки уммонда сузувчи улкан ва ўта хавфли ракета базасидир.

Унинг асосий кучи ва вазифаси – узоқ масофадаги нишонларни, ҳатто душман ҳудудининг ичкари қисмларини ҳам аниқ ва кучли ракеталар билан пойлаш ҳамда уларга пойтахт ёки базалардан туриб зарба беришдир.

Кема бортида душманнинг радар тизимларини айланиб ўта оладиган замонавий қанотли ракеталар ҳамда тактик ракета мажмуалари жойлаштирилган. Ҳарбий экспертлар ва халқаро разведка манбаларининг таъкидлашича, ушбу кемадан отиладиган айрим ракеталарга ядровий каллакларни ҳам ўрнатиш имконияти мавжуд. Бу эса “Кан Кон” кемасини нафақат оддий ҳарбий ҳаракатлар, балки стратегик ядровий тийиб туриш ва огоҳлантириш вазифасини бажарувчи ўта қудратли қуролга айлантиради.

Эътиборли жиҳати, Шимолий Корея денгиз флоти ушбу намойишга етиб келгунича жиддий муаммоларга ҳам дуч келган. “Кан Кон”нинг қурилиш тарихи мутлақо силлиқ кечмаган. Кема 2025 йилнинг май ойида илк бор сувга туширилаётган пайтда техник носозлик сабабли ёнбошлаб, қисман ағдарилиб кетган эди. Пхеньян муҳандислари уни сувдан чиқариб, таъмирлаб, тахминан бир ой ўтиб қайта сувга туширишга эришди. Ўтган йилнинг июль ойида эса айнан шу кема иштирокида стратегик қанотли ракеталар ва бошқа замонавий қурол тизимларининг синовлари муваффақиятли ўтказилгани эълон қилинди. Яъни, бир ярим йил олдин сув тубига кетишига бир бахя қолган кема бугун Пхеньяннинг Тинч океанидаги асосий “мускули”га айланди.

Шимолий Корея июнь ойида ушбу синфдаги биринчи ракета ташувчи ҳарбий кема – “Чхве Хён”ни Ғарбий денгиз флотига жойлаштирган эди. “Кан Кон”нинг Шарқий флотга топширилиши билан Пхеньян мамлакатнинг ҳар икки соҳили бўйлаб янги авлод ракета ташувчи ҳарбий кемалар занжирини ёпди.

Ким Чен Ин маросимдаги нутқида ҳарбий-денгиз кучларини ривожлантириш бўйича “муҳим ва махфий режа” амалга оширилаётганини шама қилиб, унинг дастлабки амалий натижалари яқин саккиз ой ичида бутун дунёга намойиш этилишини билдирди. У режанинг аниқ тафсилотларини очиқламади. Бироқ Пхеньян яқин йилларда 5 минг тоннадан ортиқ сув сиғимига эга янги кемалар ва 10 минг тоннали йирик эсминецлар қуришни ҳамда ядровий двигатель билан ишлайдиган сувости кемасини яратиш устида иш олиб бораётганини сир тутмаяпти.

Бу ҳарбий намойиш ўз-ўзидан пайдо бўлмади. “Кан Кон”нинг флотга қабул қилиниши АҚШ, Жанубий Корея ва Япония иштирокидаги беш кунлик “Freedom Edge” йирик қўшма ҳарбий машғулотлари бошланиши арафасига тўғри келди. Пхеньян бундай иттифоқчилик машғулотларини тўғридан-тўғри ўз суверенитетига таҳдид деб баҳолайди.

Таҳлилчилар ва халқаро медиа нашрларининг қайд этишича, Вашингтон ва Сеул ҳар қанча кўп қиррали ҳарбий машғулотлар ўтказмасин, Пхеньян ўзининг ядровий ҳамда денгиз триадасини изчиллик билан шакллантириб бўлди. Саккиз ойдан сўнг Ким Чен Ин яна қандай “кутилмаган совға” ҳозирлаётгани эса ҳозирча Корея ярим оролидаги энг катта жумбоқ бўлиб қолмоқда.