Sirli Pluton: sayyora hozir qayerda?

Pluton 2006 yilda sayyora maqomini yo‘qotganidan beri insoniyat Quyosh tizimida sakkizta sayyoradan iborat “mahallada” yashamoqda. Biroq ayrim olimlar hali ham sirli to‘qqizinchi sayyora mavjudligiga ishonadi. Ilm-fan endi esa juda kuchli yangi teleskop yordamida uni topish arafasida turibdi. 

Chili shimolidagi tog‘ tepasiga qurilgan Vera Rubin rasadxonasi 2025 yil iyun oyida ish boshladi. Uning asosiy maqsadi – koinotni kuzatish usulini tubdan o‘zgartirish. Bu rasadxona nafaqat uzoq galaktikalarni, balki Quyosh tizimining tuzilishini ham yaxshiroq tushunishga yordam berishi kutilmoqda.

To‘qqizinchi sayyora mavjudligi haqidagi fikr 2016 yildan beri olimlar orasida katta bahs va qiziqish uyg‘otib keladi. O‘sha yili AQSHdagi Kaliforniya texnologiya institutidan astronomlar Konstantin Batigin va Maykl Braun Quyosh tizimining tashqi qismida Yerga qaraganda taxminan 10 barobar katta sayyora bo‘lishi mumkinligini ilgari surgan.

Olimlar Neptundan tashqaridagi Kuiper kamari (Quyosh tizimining tashqi muzli halqasi)da joylashgan muzli jismlar – trans-Neptun ob’ektlar (TNO) harakatlarini kuzatib, ularning yo‘llari g‘ayrioddiy ekanini aniqlagan. Ularning orbitasi egilgan va cho‘zilgan bo‘lib, bu faqat katta massali noma’lum sayyora tortish kuchi bilan tushuntirilishi mumkin degan fikrni kuchaytirdi.

“Agar To‘qqizinchi sayyora bo‘lmasa, biz fazodagi ko‘plab g‘alati hodisalarni tushuntira olmaymiz”, deydi Maykl Braun.

Plutonning “tushirilishi” va yangi topilmalar

Pluton 1930 yilda kashf etilgandan beri eng kichik sayyora sifatida tanilgan edi. Ammo 2005 yilda Braun va hamkasblari Plutonga o‘xshash, hatto undan ham katta Eris ob’ektini topgan. Bu esa 2006 yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi Plutonni “mitti sayyora” deb qayta tasniflashiga sabab bo‘lgan.

Nega to‘qqizinchi sayyorani ko‘rish qiyin?

To‘qqizinchi sayyora hozircha hech kim tomonidan bevosita kuzatilmagan. Buning bir necha sabablari bor:

• U juda uzoqda joylashgan;
• juda kam yorug‘lik taratadi;
• orbitasi juda cho‘zilgan va egilgan bo‘lishi mumkin.

Olimlarning taxminiga ko‘ra, u Quyoshdan Neptunga qaraganda 20 barobar uzoqroqda bo‘lishi mumkin. Bu esa uning bir marta Quyosh atrofini aylanishi 20 ming yilgacha cho‘zilishini anglatadi.

Vera Rubin rasadxonasi butun janubiy osmonni bir necha kechada bir marta skaner qiladi. U juda katta raqamli kamera bilan jihozlangan bo‘lib, 10 yil ichida milliardlab ob’ektlarni, jumladan 40 mingdan ortiq yangi TNO’larni topishi mumkin.

“Agar to‘qqizinchi sayyora mavjud bo‘lsa, Rubin rasadxonasi uni topadi”, deydi olimlardan biri.

Neptun misoli: tarix takrorlanadimi?

Oldin ham shunga o‘xshash holat bo‘lgan. Uran orbitasidagi g‘alati o‘zgarishlar natijasida olimlar Neptun mavjudligini bashorat qilgan va 1846 yilda u kashf qilingan. Shu sababli ba’zi olimlar to‘qqizinchi sayyora ham xuddi shunday tarzda kashf etilishi mumkin deb hisoblaydi. Biroq hamma olimlar ham bu nazariyaga qo‘shilmaydi. Ba’zilar kuzatuv ma’lumotlarida xatolik bor, deydi. Shuningdek, yana bir nazariyaga ko‘ra, milliard yillar oldin Quyosh tizimi yonidan o‘tgan yulduzlarning gravitatsion ta’siri Kuiper kamaridagi jismlarning orbitalarini o‘zgartirgan bo‘lishi mumkin.

Xulosa: sayyora bormi yoki yo‘q?

Ba’zi olimlar to‘qqizinchi sayyora ehtimoli kamayib borayotganini aytadi. Ammo uning o‘rniga boshqa kutilmagan kashfiyotlar chiqishi mumkin. Vera Rubin rasadxonasi nafaqat bu savolga javob berishi, balki Quyosh tizimining tashqi qismi haqida butunlay yangi sirlarni ochishi kutilmoqda. Olimlarning fikricha, har bir javob yangi savollarni tug‘diradi – koinot esa hali ham to‘liq o‘rganilmagan ulkan sirlar olamidir.