Яқин Шарқда янги саҳифа: Сурия энди АҚШнинг ҳамкорими?

Вашингтон ва Дамашқ муносабатларида кутилмаган бурилиш юз берди. Бир пайтлар душман деб қаралган Сурия раҳбари энди Америка пойтахтида олий мартабада кутиб олинмоқда. 2025 йил 10 ноябрь куни Сурия муваққат президенти Аҳмад аш-Шара Америка Қўшма Штатлари Президенти Дональд Трамп билан Оқ уйда учрашуви режалаштирилган — бу Сурия давлат раҳбарининг Вашингтонга илк расмий ташрифидир. Башар Асаднинг 24 йиллик темир қўл бошқаруви 2024 йил охирида қулатилиб, Аҳмад аш-Шара ҳокимиятга келди. Энди эса янги Сурия раҳбари Ғарб билан тил топишиб, АҚШ томонидан “террорчи” тамғаси олиб ташланмоқда. Хўш, нима сабабдан АҚШ учун Сурия бирданига керак бўлиб қолди?

Террорчи рўйхатидан – Оқ уй меҳмонигача

Аҳмад аш-Шара – кўпчиликка Абу Муҳаммад ал-Жўлоний номи билан таниш – бир неча йил аввал Америка учун ашаддий душман эди. У Суриядаги “Ҳайъат Таҳрир аш-Шом” (ҲТШ) номли қуролли мухолифат ҳаракатига раҳбарлик қилган, ҳатто “Ал-Қоида” билан алоқадор экани учун 2013 йилда Америка томонидан террорчи деб эълон қилинган эди. 2014 йилда эса Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) Хавфсизлик Кенгаши ва Буюк Британия ҳам Жўлонийни террорчилар рўйхатига киритиб, унга нисбатан молиявий санкциялар жорий қилган эди. Бироқ Асад режими ағдарилиши ортидан аш-Шара ҲТШ кучлари ва Туркияга таяниб ҳокимиятни қўлга олди ва 2025 йил бошида ўзини Сурия муваққат президенти деб эълон қилди. Унинг етакчилигидаги ҲТШ жанчилари чақмоқ тезлигида ҳужум уюштириб, Асад ҳукуматини ағдариб ташлаган эди.

Ҳокимият тепасига келган заҳоти аш-Шара халқаро майдонда ўз имиджини ўзгартиришга киришди. У илгари қуролли исёнчи номи билан танилган бўлсада, энди дунё давлатлари билан дипломатик алоқа ўрнатишга интилмоқда. 2025 йил май ойида Саудия Арабистонида АҚШ Президенти Дональд Трамп билан илк бор учрашгани ҳам бежиз эмас. Шу учрашувдан сўнг АҚШ ҳукумати Сурия билан боғлиқ эски сиёсатини қайта кўриб чиқди – узоқ йиллар давомида АҚШ терроризм ҳомийси сифатида кўриб келган Дамашқ энди Ғарбга юзланмоқда. Октябрь ойида аш-Шара Москва ва Теҳрон билан ҳам алоқаларни йўлга қўйишга уриниб кўрди, бироқ унинг асосий мақсади Сурия учун Ғарб дунёсининг эшикларини очиш экани кундек равшан эди.

Ғарб давлатлари аш-Шаранинг янги ҳукуматини тобора тан олиб бормоқда. БМТ Хавфсизлик Кенгаши яқинда аш-Шара ва унинг сафдошлари (жумладан, ички ишлар вазири Анас Хаттоб) устидан аввал жорий этилган санкцияларни бекор қилди. БМТ буни ҲТШ ва “Ал-Қоида” ўртасида “фаол алоқалар йўқлиги” билан изоҳлади. Орадан кўп ўтмай, АҚШ ва Буюк Британия ҳам аш-Шара шахсига нисбатан молиявий чекловларни олиб ташлади. Яъни, эндиликда аш-Шара расман Америка “қора рўйхати”дан чиқарилди – аввал террорчи деб тамғаланган шахс энди Оқ уй меҳмонига айлангани диққатга сазовор ҳолатдир.

Америка Давлат департаменти расмий баёнотида бу қарорни “Сурия раҳбариятининг (собиқ президент Башар Асад кетганидан кейинги) эришган ютуқларини тан олган ҳолда” қабул қилганини маълум қилди. Хусусан, янги ҳукуматнинг наркотик моддалар савдосига қарши кураши, кимёвий қуролларни йўқ қилиши ва минтақавий хавфсизликка қўшаётган ҳиссаси эътироф этилди. Бу сўзлар аш-Шаранинг халқаро ҳамжамият олдидаги обрўсини оширади – энди у терроризм ҳомийси эмас, аксинча, террорга қарши курашда шерик сифатида кўрилмоқда.

Вашингтоннинг янги стратегияси: Нега АҚШ Сурияни қўллаяпти?

Башар Асад даврида Америка Қўшма Штатлари Сурияни яккалаш, иқтисодий жазолар ва сиёсий босим билан тиз чўктиришга уриниб келган эди. Эндиликда вазият ўзгарди – АҚШ ўз стратегиясидан воз кечиб, Дамашқдаги янги ҳокимият билан бевосита мулоқот ва ҳамкорлик йўлига ўтди. Вашингтон Сурияни энди муаммо манбаи эмас, балки Яқин Шарқдаги муаммолар ечимининг бир қисми сифатида кўрмоқда. Хўш, Америкага янги Сурия нима учун керак бўлиб қолди?

Биринчидан, терроризмга қарши кураш ва хавфсизлик. Сурия фуқаролар уруши йилларида “Исломий давлат” (ИШИД) каби террорчиларнинг ўчоғига айланган эди. Янги ҳукумат Америка етакчилигидаги халқаро терроризмга қарши коалицияга қўшилишга тайёр эканини билдирган. Аш-Шаранинг Оқ уйга ташрифи чоғида Сурия расмий равишда 80 дан ортиқ давлатни бирлаштирган ушбу коалицияга аъзо бўлиши кутилмоқда. Бу эса Америкага ўз ҳарбий иштирокини камайтириш имконини беради – маҳаллий кучлар ёрдамида террорга қарши операцияларни давом эттириб, америкалик аскарлар сонини сезиларли қисқартириш режалаштирилган (тахминан 2000 нафар ҳарбий қолдириш). Аслида, ҲТШ гуруҳининг ўзи Асадга қарши кураш йилларида ИШИДга қарши бир қанча жанговар амалиётлар ўтказиб, тажриба орттирган. Демак, Америка энди кечаги душмандан бугунги иттифоқчи сифатида фойдаланиб, минтақада барқарорликни таъминлашга уринмоқда.

Иккинчидан, геосиёсий манфаатлар. Асад режими даврида Сурия Россия ва Эрон таъсири остида эди – айнан Москва ва Теҳрон Асадни қуроллантириб, қўллаб-қувватлагани сир эмас. Янги ҳ ҳукумат ҳокимиятни эгаллаши билан эса Россия ва Эроннинг Суриядаги нуфузи кескин пасайди. ҲТШ етакчиси Аш-Шара томонидан Асаднинг ағдарилиши нафақат Дамашқ, балки бутун минтақада геосиёсий кучлар мувозанатини ўзгартирди – АҚШ манфаатларига мос тарзда Россия ва Эрон чекинишга мажбур бўлди. Вашингтон буни тарихий имконият деб кўрмоқда: энди Сурия Ғарб томон юз ўгирган экан, уни ўз таъсир доирасига киритиб, Кремль ва Эронни Яқин Шарқдан сиқиб чиқариш имкони бор.

АҚШ расмийлари таъбирича, “янги Сурия билан кенг қамровли стратегик, сиёсий ва иқтисодий алоқаларни йўлга қўйиш минтақани тубдан ўзгартириши мумкин” – зеро, Яқин Шарқ беқарорлиги ўн йиллар давомида АҚШни қайта-қайта ҳарбий аралашувларга тортиб келган эди. Агар Дамашқ Вашингтоннинг иттифоқчисига айланса, АҚШ нафақат ўз рақибларини (Эрон, Россия) чеклайди, балки минтақада тинчликни сақлаш масъулиятини маҳаллий ҳукуматлар зиммасига юклаб, йирик ҳарбий ҳаражатлар ва қурбонликлардан қочиши ҳам мумкин. Шундай қилиб, Вашингтон Сурияни ўзининг узоқ муддатли стратегик режасининг – Яқин Шарқда барқарорлик ва АҚШ етакчилигидаги тартиб ўрнатиш сиёсатининг – янги бўғинига айлантирмоқда.

Учинчидан, минтақавий дипломатия ва иттифоқлар. Сурия араб давлатлари орасида йиллар давомида яккаланган эди. Энди эса Саудия Арабистони, Қатар каби давлатлар ҳам Дамашқ билан алоқаларни тикламоқда. Айниқса, АҚШ Сурияни халқаро коалицияларга интеграция қилиш ниятида. Аш-Шара ҳукумати терроризмга қарши глобал курашга қўшилиши унга халқаро майдонда қонунийлик ва эътибор олиб келади. Вашингтон эса бунинг эвазига Сурия ҳукуматидан ички ислоҳотлар ва инклюзив сиёсат кутмоқда – яъни, янги раҳбарият авторитар шубҳаларга берилмасдан, барча этник-диний гуруҳларни қамраб олувчи бошқарув тизимини қарор топтирса, АҚШ янада кўпроқ ёрдам кўрсатишга тайёр.

Бундан ташқари, Суриянинг Исроил билан муносабатлари ҳам АҚШнинг диққат марказида. Асад даврида Сурия ва Исроил ўртасидаги кескинлик доимий эди. Ҳозир эса Трамп маъмурияти Сурияни кенгроқ тинчлик жараёнларига тортишни кўзламоқда: масалан, араб давлатлари ва Исроил ўртасидаги “Иброҳим келишувлари” доирасига келажакда Сурия ҳам қўшилиши эҳтимоли тилга олинмоқда. Албатта, Дамашқ ҳозирча Исроил билан тўлиқ дипломатик яқинлашувдан йироқ, бироқ ҳеч бўлмаганда чегарадаги хавфсизлик бўйича келишувга эришиш ҳаракатлари кетмоқда. Америка воситачилигида олиб борилаётган Сурия–Исроил музокараларида Жўлон тепаликларидаги вазият, Эрон кучларининг Суриядан буткул чиқарилиши каби масалалар муҳокама қилинмоқда. Вашингтон назарида, агар Дамашқ Теҳрондан узоқлашиб, Исроил билан муроса йўлини топса, бу бутун минтақа тинчлиги учун улкан ютуқ бўлади. Шу боис АҚШ Сурияни минтақавий тинчлик ташаббусларига жалб этиб, Яқин Шарқда янги кучлар мувозанатини шакллантиришга уринмоқда.

Сурия нима ютади ва хавфлар нимада?

АҚШнинг Сурияга қизиқиши ортида, албатта, ўз манфаатлари ётибди. Бироқ янги Дамашқ ҳукуматининг ўзи ҳам бундан анча фойда кўрмоқда. Биринчидан, халқаро санкциялар юмшамоқда. Аввалги режим даврида АҚШ ва Европа Иттифоқи Сурия иқтисодини бўғиб келган эди, энди эса муҳим чекловлар олиб ташланмоқда. Бу реконструкция ва гуманитар ёрдам йўлидаги тўсиқларни олиб ташлаб, уруш харобазорлари устида янги Сурия давлатини тиклаш имконини беради. Молия ва инвестициялар оқими йўлга қўйилса, халқ хўжалигини оёққа турғизиш осонлашади. 

Иккинчидан, янги ҳукумат халқаро ҳамжамият кўз ўнгида қонунийлашмоқда – аш-Шаранинг БМТ Бош Ассамблеясига мурожаат қилиб, етакчи давлатлар пойтахтларига қилган сафари шуни кўрсатадики, энди дунё Сурия билан қайтадан ишлашга тайёр. Бу эса дипломатик тан олиниш, ёрдам ва хавфсизлик кафолатлари дегани.
Албатта, ҳаммаси ҳам силлиқ эмас. Аш-Шаранинг ўтмиши Вашингтондаги айрим сиёсатчиларни ҳануз сергак тутмоқда. У бошчилик қилган ҲТШ ҳаракати илгари “Ал-Қоида” билан ҳамкорлик қилгани айтилади, таркибида ашаддий жангарилар борлиги ҳақида эслатмалар йўқолгани йўқ. Америка аш-Шара ҳукуматидан кутилаётган “тўлақонли ёндашув” аслида шундан иборатки, Дамашқ экстремизм ва қасоскорликдан воз кечиб, барча томонларни қамраб олувчи бошқарувни жорий этиши керак. Акс ҳолда, агар янги президент эски хатоларга йўл қўйса ёки авторитар услубларни қайтарса, АҚШ босим воситаларини қайта ишга солиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирмоқда.

Шундай бўлсада, бугунги кунда “Вашингтон–Дамашқ альянси” ҳақиқатга айланиб бормоқда. Йиллар давомида АҚШ душмани бўлган Сурия энди унинг минтақадаги ҳамкорига айланган. АҚШга Сурия керакми? Ҳа, ҳозирги геосиёсий манзарада керак – терроризмни енгишда, Эрон ва Россия таъсирини чеклашда, Исроил хавфсизлигини таъминлашда ва бутун Яқин Шарқда янги тартиб ўрнатишда Сурия муҳим бўғинга айланмоқда. Дамашқнинг Ғарб томон оғиши эса қуршовда қолган, урушдан толиққан Сурия учун янги бир умид, янги саҳифа демакдир.

АҚШ ва янги Сурия раҳбарияти ўртасидаги ушбу прагматик яқинлашув – кечаги душманларнинг бугунги манфаат йўлида иттифоқдошларга айланиш жараёни – минтақада тарихий ўзгаришларни бошлаб берди. Энди ушбу шериклик нақадар мустаҳкам бўлишини вақт кўрсатади. Аммо ҳозирча факт шуки, Вашингтон Сурияни ёнига олишга қарор қилган ва бунинг ортида жуда аниқ сабабларга кўра, Сурия ҳам АҚШ кўмагига муҳтож. Демак, ҳар икки томон бир-бирини “керак” деб топди ва дунё сиёсатида янги бир саҳифа очилмоқда.

Бекзод Пўлатов