Ўсмирлар суициди: Марказий Осиёнинг яширин етакчиси айтилди

Туркманистон Ички ишлар вазирлиги ўсмирлар ўз жонига қасд қилишга уринишлари бўйича батафсил статистика юритади. Бу иш билан Ашхобод ва вилоятлардаги Жиноят қидирув бошқармасининг олтинчи бўлими инспекторлари шуғулланади ва ҳар ойда маълумотларни ИИВ марказий аппаратига тақдим этади. “turkmen.news” таҳририятига 2021 ва 2022 йилнинг январь–апрель ойлари учун маълумотлар келиб тушган. Ушбу маълумотлардан кўринишича, Туркманистонда ўсмирлар суициди даражаси қўшни мамлакатларга нисбатан юқорироқ, статистикада эса Лебап ва Балқан вилоятлари етакчилик қилмоқда. Аниқ ҳолатлар ва суицид сабаблари ҳақида “turkmen.news” тайёрлаган материалда сўз боради. Материал мамлакат куч тузилмаларидан биридаги манба юборган катта ҳажмдаги маълумотларга асосланган.

Яширин ўлимли эпидемия

Агар 2021 йилнинг дастлабки тўрт ойида Туркманистонда ўсмирлар томонидан ўз жонига қасд қилишга 44 та уриниш қайд этилган бўлса, 2022 йилнинг шу даврида бу кўрсаткич 56 тага етган. 2021 йил бошида Лебап вилояти 14 та ҳолат билан етакчи бўлган. Ундан кейин Ахал, Дашоғуз ва Марий вилоятлари – ҳар бири 9 тадан ҳолат билан қайд этилган. Балқан вилоятида эса 3 та уриниш рўйхатга олинган.

2022 йилда энг кўп ҳолат Балқан вилоятида – 19 та қайд этилган. Кейинги ўринларда Дашоғуз (15), Лебап (9), Марий (8), Ахал (4) вилоятлари ва Ашхобод шаҳри (1) келади. Статистикада гендер бўйича ҳам тақсимот келтирилган. Масалан, 2022 йилнинг дастлабки тўрт ойида ўз жонига қасд қилишга 32 нафар қиз ва 24 нафар ўғил бола уриниш қилган. 2021 йилнинг шу даврида эса аксинча – 16 нафар қиз ва 28 нафар ўғил бола шундай уринишга борган.

ИИВ ҳатто суицид усулларини ҳам қайд этади: 2022 йилнинг дастлабки тўрт ойида 36 киши ўзини осишга уринган (2021 йилнинг шу даврида – 39 киши), 17 киши сирка ичиб заҳарланган (2021 йилда – 4 киши), яна икки киши – Марий вилояти ва Ашхободда – баландликдан сакраган (2021 йилда – 1 ҳолат). Қайд этилишича, барча уринишлар ҳам ўлим билан тугамайди, аммо бундай ҳолатлар улуши жуда юқори – 67 фоиздан 90 фоизгача.

ИИВ статистикаси анча батафсил бўлса-да, у қай даражада аниқ юритилаётгани номаълум. Масалан, Ашхободда апрель ойида содир бўлган баландликдан сакраш ҳолати ҳақида  “turkmen.news” ёзган: 37-мактабнинг ўнинчи синф ўқувчиси отаси билан жанжалдан кейин шундай йўл билан ҳаётдан кетган. Бироқ, шу йилнинг март ойида пойтахтда шунга ўхшаш яна бир ҳолат юз берган ва бу ҳақда ҳам turkmen.news хабар берган. Манбаларга кўра, 7-мактабнинг еттинчи синф ўқувчиси синфдошлари томонидан буллингга учраган. Бу ҳолат март ойи статистикасига киритилган бўлса-да, апрель маълумотларида у йўқ. Жадвал маълумотларида ҳам номутаносибликлар бор: айрим даврларда суицид усуллари бўйича рақамлар умумий кўрсаткичдан кўпроқ ёки камроқ бўлиб чиқади.

Агар ИИВнинг дастлабки тўрт ойлик маълумотларини бутун йилга ёйилса, 2021 йилда тахминан 132 та, 2022 йилда эса 168 та ўсмир суицидга уриниш ҳолати бўлган деб тахмин қилиш мумкин. Солиштириш учун: Қирғизистон ИИВи 2021 йилда бундай уринишлар сонини 88 та деб ҳисоблаган — бу Туркманистонга нисбатан қарийб бир ярим баробар кам. Икки мамлакат ҳам 2022 йилда аҳолини рўйхатдан ўтказган ва ҳар иккисида ҳам тахминан 7 миллион аҳоли бор.

Ўзбекистонда 2021–2022 йиллар бўйича маълумотлар йўқ, аммо уларга яқин бўлган пандемия даври – 2020 йил учун рақамлар мавжуд: 38 миллион аҳоли орасида вояга етмаганлар ўртасида 526 та суицидга уриниш қайд этилган. Аҳоли сонига нисбатан ҳисоблаганда, бу кўрсаткич Қирғизистонга яқин. 10 миллион аҳолиси бўлган Тожикистонда эса ИИВ бундай статистикани эълон қилмайди, болалар омбудсмани идораси эса ўсмирлар суициди даражаси пастлигини айтади: масалан, 2022 йилда 69 та ўлим ҳолати қайд этилган.

Умуман олганда, суицид статистикаси бутун дунёда кам кўрсатилган деб ҳисобланади. Мавзунинг табу экани сабабли ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари бахтсиз ҳодиса сифатида қайд этилиши ёки уринишлар умуман хабар қилинмаслиги мумкин. Балқан вилоятида ёки қизлар орасида ҳолатлар кўпайгани ҳам бу ҳодисанинг ҳақиқатан ошганини англатмаслиги мумкин – эҳтимол, уларни шунчаки яхшироқ кузата бошлашган.

Нима учун Туркманистонда ўсмирлар ўз жонига қасд қилишга қарор қилади?

Бундай ҳар бир ҳолатдан кейин Жиноят қидирув бошқармасининг олтинчи бўлими ходимлари суицид сабабларини аниқлаш билан шуғулланади. Ўсмир ҳақида суратлари билан бирга батафсил характеристика тузилади, у полиция ёки психиатр ҳисобида турган-турмагани текширилади, мактаб ўқитувчилари, синфдошлари ва ота-онаси сўроқ қилинади.

Баъзан сабаблар аниқ бўлади. Масалан, Ашхобод мактабларидан бирининг тўққизинчи синф ўқувчиси Д.А. билан бўлган ҳолатда 2025 йил баҳорида ўша пайтда 15 ёшда бўлган қиз овқат ҳазм қилиш аъзолари қаттиқ куйган ҳолда шифохонага тушган. У сирка ичган, аммо шифокорлар уни қутқаришга муваффақ бўлган. Полиция аниқлашича, бу ҳаракатга уни 49 ёшли уй эгасининг жинсий таъқиби мажбур қилган. Қиз ва унинг онаси уйда хонани ижарага олган. Ота эса бир неча йилдан бери хорижда ишлаб юрган. Иш прокуратурага берилган, аммо унинг натижаси маълум эмас.

Бошқа ҳолатларда сабаблар ноаниқ бўлиб қолади. Масалан, 2022 йил декабрь ойи бошида Ашхободда 13 ёшли М.Г. ўз жонига қасд қилган. Ота-онаси сўнгги пайтларда қизини “қора соя таъқиб қилаётгандек, руҳий жиҳатдан оғир ҳолатда бўлган” деб таърифлаган.

2025 йил апрелида Ахал вилояти этрапларидан бирида яшаган 17 ёшли О.Т. ҳам ўз жонига қасд қилган. Полиция бу ҳолат сабаби бўйича аниқ хулосага келмаган. Фақатгина отаси ишсиз, онаси ва опаси давлат ташкилотларида паст лавозимларда ишлаши қайд этилган.
Агар сабаблар аниқланса, улар ҳисоботга киритилади. 2022 йил боши учун ҳисоботда қуйидаги сабаблар кўрсатилган: ота-она меҳрининг етишмаслиги (3 ҳолат), оиланинг паст моддий аҳволи (2 ҳолат), бахтсиз оилавий муҳит (1 ҳолат). Шаклда ҳомиладорлик, ногиронлик, оғир жисмоний ёки руҳий касаллик каби сабаблар ҳам назарда тутилган, аммо бу даврда бундай ҳолатлар қайд этилмаган.

Кўп ҳолларда ҳалок бўлган ўсмирнинг оиласи амалда тўлиқ эмас: ота узоқ вақт хорижда ишлайди, вафот этган ёки ота-она ажрашган бўлади. Бу ҳолат Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти кузатувларига ҳам мос келади: оғир йўқотиш суицид хулқ-атвори хавфини оширади. Бу хавф уруш, фалокат ёки зўравонликни бошдан кечирганларда, шунингдек, заиф ижтимоий гуруҳларга мансуб ёшларда ҳам юқори бўлади.

Даромад даражаси эса суицид даражаси билан тўғридан тўғри боғлиқ эмас. ЖССТнинг 2019 йилги ҳисоботида таъкидланишича, ҳолатларнинг кўпи даромади паст мамлакатларда қайд этилган бўлса-да, аҳоли сонига нисбатан кўрсаткич бой давлатларда юқорироқ бўлиши мумкин. Шунингдек, диндорлик даражаси юқори бўлган ҳудудларда бу кўрсаткич одатда пастроқ бўлади. Бироқ, даромад ва диндорлик нафақат инсоннинг шахсий сабабларига, балки жамият ва расмий идораларнинг бу мавзудаги муносабатига ҳам таъсир қилиши мумкин — масалан, ўлим сабаби сифатида суицид қайд этиладими-йўқми.

Қўрқитиш билан тарбия қилиб бўлмайди

Туркманистон мактабларида депрессия ва суициднинг олдини олишга қаратилган дастурлар мавжудлиги ҳақида маълумот йўқ. Мактабларда директор ўринбосарлари, турли давлат идоралари ва ИИВ вакиллари ўқувчилар билан ахлоқий-тарбиявий мавзулар ва ҳуқуқбузарликлар ҳақида профилактик суҳбатлар ўтказиб туради. Бироқ, ўқувчиларнинг руҳий саломатлиги ҳақида гапириш одатда бўлмайди.

Мактабларда психологлар бор, аммо кўпинча уларнинг тайёргарлик даражаси талабларга жавоб бермайди. Масалан, Туркманистонда мактаб психологи ўқувчи билан бўлган махфий суҳбат мазмунини ўқитувчилар хонасида чой устида бошқаларга айтиб бериши оддий ҳол ҳисобланади. Шунинг учун ўқувчилар психологларга эҳтиёткорлик билан қарайди ва уларга очилишдан қочади.

Қаттиқ тақиқлар ва қўрқитишга асосланган суҳбатлар кўпинча акс таъсир беради. Ўсмирлар ўқишга қизиқишини йўқотади, ҳафталаб, ҳатто ойлаб мактабга бормай қўяди ва айнан уларга тақиқланган ишларга аралашиб кетади.

2024/2025 ўқув йилида Ашхобод атрофида яшовчи икки қиз – 11-синф ўқувчиси Ш.Г. ва 7-синф ўқувчиси Ч.Б. мактабга умуман бормаган. Улар буни ўқишга хоҳиш йўқлиги билан изоҳлаган. Ш.Г.нинг онаси болалигидаёқ вафот этган, отаси биринчи гуруҳ ногирони. Ч.Б.нинг эса отаси йўқ, онаси ишсиз. Шу билан бирга, инспектор ҳисоботида ҳар икки оиланинг моддий аҳволи “қониқарли” деб кўрсатилган.

Ашхобод мактабларидан бирининг 12-синф ўқувчиси М.Т. ҳам мактабга бормаган, аммо унинг сабаби бор эди: у дарс вақтида оиласининг оғир аҳволи сабаб ишлаб юрган. Отаси илгари судланган ва ишламайди, онаси эса давлат муассасасида техник лавозимда ишлайди.

Яна бир нечта мисол. 2023 йил баҳорида Туркманистоннинг катта шаҳарларидан бирида полиция боғда бир нечта 11-синф ўқувчисини ушлаган. Уларда оғриқ қолдирувчи дори – баралгин пачкаси бўлган. Бу препарат мамлакатда кўпинча онгни ўзгартириш учун истеъмол қилинади.

Ахал вилоятидан 10-синф ўқувчиси А.А. ҳам мактабни тез-тез қолдирган. Ўқитувчилар унинг хулқидан шикоят қилгани учун у билан вояга етмаганлар ишлари инспектори суҳбат ўтказган. Бир оз вақт ўтиб, уни кимдан ҳомиладор бўлганини аниқлаш учун яна суҳбат ўтказилган.

2023 йил баҳорида 16 ёшли Г.Н. ва 15 ёшли О.Р. эса фоҳишалик билан шуғуллангани учун назоратга олинган. Бу ҳақда ИИВ жамоат хавфсизлиги бошқармаси раҳбарига хабар берилган ва уларнинг “фаолияти” ёшларни ахлоқий тарбиялаш сиёсатига зид экани таъкидланган.

Туркманистонда 16 ёшга тўлмаган шахс билан жинсий алоқа жиноят ҳисобланади. Аммо, ҳисоботда бу ҳақда ҳам, бундай қизларнинг мижозларини жавобгарликка тортиш ҳақида ҳам ҳеч нарса айтилмаган. Шунингдек, полиция бу ҳолатга қизларни нима мажбур қилганини ўрганган-ўрганмагани ҳам номаълум.

15–17 ёшли юзлаб туркман қизлари мактаб ўрнига севган йигитлари билан оилавий ҳаётни танлаган. Кўп ҳолларда бу ота-оналар розилиги билан бўлган. Айрим ҳудудларда йилига ўнлаб бундай ҳолатлар қайд этилади. Куёвлар одатда келинлардан каттароқ бўлади, баъзан эса ўзи ҳам вояга етмаган бўлади. Мактаблардаги жинсий тарбия эса фақат никоҳгача тўлиқ ўзини тийиш ғояси билан чекланади. Шунинг учун ўсмирлар бу мавзуларни мустақил ўрганади ва контрацепция ёки никоҳ ҳақида тушунчалари жуда ноаниқ бўлади.

Полиция назоратига тушган ўсмирлар орасида яқин қариндоши вафотидан кейин кескин ўзгарганлар ҳам бўлган. Кўп ҳолларда эса улар фақат ҳақоратли сўзлар ишлатгани ёки кўчада юргани учун қайдга олинган. Балки бундай ҳолатларда биринчи бўлиб полиция эмас, психологлар аралашганда, ўсмирлар орасида ҳаётдан кўнгли қолиш камроқ бўларди.

Ўсмирлар ва ёшлар суициди — мустақил муаммо ҳам, умумий суицид эпидемиясининг бир қисми ҳамдир. ЖССТнинг 2019 йилги ҳисоботида Туркманистон ва Тожикистонда ҳар 100 минг аҳолига тўғри келадиган суицидлар сони Қирғизистон ва Ўзбекистонга қараганда пастроқ деб кўрсатилган. Аммо бу ҳақиқатан шундайми? ЖССТ Қирғизистон ва Ўзбекистондан келган маълумотларнинг сифатини юқори, Туркманистонникини ўртача, Тожикистонникини эса паст деб баҳолайди. Биринчи икки мамлакатда суицид статистикаси очиқ эълон қилинади ва унинг олдини олиш чоралари ОАВ ҳамда жамоат ташкилотлари томонидан муҳокама қилинади.

Туркманистонда эса 2022 йилдан бери “Қудратли давлатнинг янги даврини тиклаш даври” шиори амал қилмоқда. Бундай баландпарвоз шиорлар аҳолининг ҳақиқий турмуш даражаси билан кам боғлиқ, аммо ноқулай муҳокамаларни босиб ташлайди. Қудратли давлатда одамлар ўз ихтиёри билан ҳаётдан кетиши ва оммавий депрессия бўлиши мумкинлигини бирор амалдор очиқ айтишга журъат қилиши даргумон.

Ҳолбуки, бошқа мамлакатларда самара берган суициднинг олдини олиш усуллари мавжуд: очиқ статистика, хавф гуруҳларини аниқлаш скрининглари, тиббиёт ходимлари ва ўқитувчилар учун тренинглар, ёшлар учун маърифий кампаниялар ва арзон психологик ёрдам дастурлари. Аммо, Туркманистонда суицидлар – амалдорлар учун ошкоралик ўлимдан ҳам ёмон бўлган яна бир муаммо ҳисобланади.