Пул ювиш ва бошқалар: Швейцария судида Каримова иши бошланмоқда

north_east

Zeromax ва Гулнора Каримова. Швейцария суди аср банкротлиги сирларини очиб берди

Жорий йилнинг 27 апрель куни Швейцария судида Ўзбекистоннинг Биринчи президенти Ислом Каримовнинг тўнғич қизи Гулнора Каримовага оид пул ювиш ва бошқа жиноятларга оид суд иши бошланади. Бу ҳақда “Finews” хабар берди.

Каримова иши нима ҳақида?

Бу воқеа қарийб йигирма йил аввал бошланган. Марказда Ўзбекистоннинг Биринчи президентининг қизи Гулнора Каримова турибди. Швейцария Бош прокуратураси (OAG) даъвосига кўра, у Ўзбекистон бозорига кирмоқчи бўлган телекоммуникация компанияларидан пора ундириш билан шуғулланувчи “Идора” (The Office) деб номланган кенг тармоқли тармоқ тузганликда айбланмоқда. Ушбу тармоқ кўп йиллар давомида фаолият юритгани айтилади.

2012 йилда Швейцария Бош прокуратураси Каримова ва унинг бизнес шеригига нисбатан жиноий иш очган. Улар коррупция, жиноий ташкилотда иштирок этиш ва пул ювишда айбланмоқда.

2015 йилда Женевадаги Lombard Odier хусусий банкининг собиқ ходими тергов остига олинган. У 2008–2012 йиллар давомида “Идора”га алоқадор шахслар учун банк ҳисоблари очиш ва бошқариш орқали маблағларнинг келиб чиқишини яширишга ёрдам берганликда айбланмоқда.

Lombard Odier банкининг ўзи пул ювишда бевосита айбланмаяпти. Асосий масала – банк ўз ходимининг эҳтимолий жиноий ҳаракатларини олдини олиш учун барча зарур ташкилий чораларни кўрган-кўрмаганлигида. Бу “корпоратив жиноий жавобгарлик” тушунчасига киради. Шу асосда Швейцариядаги бир нечта банклар, жумладан, Banque Pictet & Cie, Credit Suisse ва Bank J. Safra Sarasin аввалроқ жазоланган. Банкнинг ўзи 2012 йилда бу ҳолат ҳақида пул ювиш бўйича ҳисобот бериш идорасига (MROS) хабар берган ва тергов билан тўлиқ ҳамкорлик қилган.

Нима учун иш бунчалик узоқ давом этмоқда?

Асосий фактлар мураккаб бўлгани каби, жараённинг бориши ҳам ғайритабиий бўлган. Айниқса, ишнинг давомийлиги ҳайратланарли: асосий воқеалар 2008 йилга бориб тақалади.

Швейцария жиноий адлия тарихида биринчи марта Федерал жиноят суди сўроқ ўтказиш учун хорижга сафар қилган.

Йиллар давомида ишнинг икки йўналиши турли прокурорлар томонидан алоҳида олиб борилган. Фақат 2025 йил май ойида – тергов бошланганидан ўн йилдан кўпроқ вақт ўтгач – Швейцария Федерал жиноят суди Бош прокуратуранинг позициясига зид равишда, икки ишни бирлаштиришга қарор қилган, чунки улар бир хил фактларга асосланган. Суд мажлиси жорий йилнинг 27 апрелига белгиланган.

Бу жараён оддий суд ишларидан нимаси билан фарқ қилади?

Кечикишлардан ташқари, жараён анча чигал кечган. Каримова ва унинг шеригига нисбатан “жиноий ташкилотда иштирок этиш” айблови тергов бошланганидан фақат ўн йил ўтиб қўшилган.

“Шунингдек, истисно тариқасидаги тергов ҳаракатлари амалга оширилган: Швейцария тарихида биринчи марта Федерал жиноят суди чет элга чиққан. 2026 йил бошида Тошкентда Каримова билан иккинчи бор сўроқ ўтказилган. Каримова 2014 йилдан бери Ўзбекистонда қамоқда қолмоқда. Унинг сақланиш шароити иш тафсилотларидан ташқари хавотирларга сабаб бўлмоқда. БМТнинг инсон ҳуқуқлари бўйича ишчи гуруҳи унинг ҳибсга олинишини “ўзбошимчалик” деб баҳолади ва халқаро процессуал стандартларнинг бузилишини аниқлади. Шу сабабли ҳуқуқшунослар бу ҳолат Швейцариядаги суд жараёнида далилларнинг мақбуллигига қандай таъсир қилишини муҳокама қилмоқдалар”, дейилади хабарда.

Асосий айбланувчиларнинг Беллинзонадаги судга келиши ҳозирча номаълум.

Қайд этилишича, сўроқларнинг ўзи ҳам чекловлар остида ўтказилган: саволлар бевосита швейцариялик судьялар томонидан эмас, балки Ўзбекистон Бош прокуратураси орқали берилган. Бундан ташқари, иштирокчиларга қатъий махфийлик талаблари қўйилгани сабабли, ҳимоячи адвокатлар иштирок этишдан бош тортган. Натижада ушбу кўрсатмалар Швейцария далилларни тўплаш стандартларига жавоб бериши ва судда инобатга олиниши борасида шубҳалар мавжуд.

Яна бир мавҳумлик: асосий айбланувчиларнинг судда иштирок этиши сўроқ остида. Қамоқда эканлиги сабабли Каримованинг шахсан келиши эҳтимоли паст. Иккинчи айбланувчининг қаердалиги эса номаълум. Бу эса, суд олдида “сиртқи суд” (trial in absentia) ўтказиш ёки ишни қайта алоҳида бўлакларга бўлиш каби фундаментал процессуал саволларни қўяди.

Нима учун бу иш судга оширилди?

Швейцарияда бундай ишлар кўпинча судгача етиб бормайди. Шу каби ҳолатларда, жумладан, Каримовага алоқадор бошқа шахслар ишида айбланувчилар Бош прокуратура томонидан чиқарилган жазо буйруқлари орқали бевосита ҳукм қилинарди. Бу фақат фактлар баҳссиз ва далиллар аниқ бўлгандагина мумкин.

Бу ишда эса вазият бошқача кўринади. Шу сабабли Бош прокуратура ишни судга оширган, бу ерда айбловлар ва тергов жараёни оммавий равишда кўриб чиқилади. Бу, шунингдек, эътиборни терговнинг қандай олиб борилганига ҳам қаратади.

Суддан нималарни кутиш мумкин?

Юқоридагилар ҳисобга олинса, суд қандай кечишини прогноз қилиш қийин. Кўплаб омиллар мавҳум бўлиб қолмоқда ва кўп йиллик тергов давомида кўплаб қоидабузарликлар тўпланиб қолган.

Судга ким келиши номаълумлигидан ташқари, қайси далиллар қабул қилиниши ва уларга қандай баҳо берилиши ҳам муаммо бўлиб қолмоқда. Шунингдек, жараённинг ўта узоқ давом этгани ва кўплаб процессуал қадамлар ҳуқуқий баҳога қандай таъсир қилиши ҳам асосий саволлардан биридир.

Эслатиб ўтамиз, 2025 йилнинг ноябрь ойида Швейцарияда Zeromax кредиторининг Ernst & Young аудиторлик компаниясига қарши даъвоси давом этаётгани хабар қилинганди. Ўшанда Федерал Олий суд EY компаниясининг Швейцариядаги филиалига Zeromax аудитига оид ҳужжатларни тақдим этишни буюрганди.