Trampga yoqish uchun 5%: NATO a’zolari iqtisodiy qurbonlikka tayyormi?

Yevropa davlatlari Donald Trampning NATOga nisbatan qo‘llab-quvvatlashini saqlab qolish harakatida harbiy xarajatlar uchun ajratiladigan boylik miqdorini ikki baravardan ko‘proq oshirishga va’da berdi. Bu haqda “Reuters” yozmoqda.

Muammo shundaki, ko‘pgina mamlakatlar yalpi ichki mahsulotning (YAIM) 5 foizini mudofaaga sarflashni moddiy jihatdan qo‘llay olmaydi. Bu esa milliy byudjetlarda qattiq tejamkorlikni talab qiladi, ayrim hollarda esa mavjud xarajatlarni hisob-kitob orqali “kreativ” tarzda mudofaa maqsadlariga o‘tkazishga olib keladi.

“Ular bu maqsadga yeta olishmaydi”, deydi Bryugel tahlil markazining yetakchi xodimi Guntram Volff. 

Uning aytishicha, katta qarz yuki ostida bo‘lgan davlatlar yangi qarz olmaydi va bu og‘ir soliqlar yoki xarajatlarni keskin qisqartirishga olib keladi.

Holbuki, Gaagadagi NATO sammiti siyosiy sahna sifatida o‘z nishoni – Trampning o‘zi – tomonidan ijobiy qabul qilindi. U NATOning o‘zaro mudofaa kafolatiga nisbatan o‘z majburiyatini tasdiqlab, “Qo‘shma Shtatlar Yevropadagi ittifoqchilari bilan oxirigacha birgalikda” ekanini aytdi.

Rossiya bilan keskinlashuv fonida Yevropaning o‘z xavfsizligini ta’minlashda ko‘proq harakat qilishi kerakligiga kam odam shubha qiladi. Biroq 5 foizli maqsadga juda ko‘p e’tibor qaratilib, mavjud harbiy byudjetlardan samarali foydalanish bo‘yicha muhim muhokamalar chetda qoldi. Masalan, davlatlar o‘zaro birgalikda harbiy xaridlar haqida kelishib olishi mumkin edi.

Hozir esa (Germaniya kabi sog‘lom moliyaviy holatdagi mamlakatlardan tashqari) ko‘plab a’zolar o‘z va’dalarini bajarishi qiyin bo‘ladi. Yevropa Ittifoqi davlatlari mudofaa uchun 325 milliard yevro (377 milliard dollar) sarflashgan. Agar YAIMning 5% maqsadiga yetishmoqchi bo‘lishsa, bu ko‘rsatkichni qariyb 900 milliard yevro darajasiga yetkazishlari kerak. YeIga a’zo bo‘lmagan Buyuk Britaniya esa 30 milliard funt (41 milliard dollar) qo‘shimcha mablag‘ topishi kerak bo‘ladi.

Yevropa tashqi munosabatlar kengashi vakili Nik Uitnining ta’kidlashicha, “potensial yo‘qotuvchilar” – bu nafaqat katta qarzlar yukini ko‘taradigan kelajak avlod, balki bugungi jamiyatning o‘zi. Uning fikricha, 2008 yilgi global iqtisodiy inqirozdan so‘ng tiklanmagan iqtisodiy farovonlik hissini yo‘qotgan aholi populist va millatchi siyosatchilar ta’siriga yanada oson tushib qolishi mumkin.

Qurolmi yoki farovonlik?

Rossiyaga yaqin joylashgan mamlakatlarda qo‘shimcha mablag‘ topish bo‘yicha ichki qarshilik kamroq. Polsha, Baltikbo‘yi davlatlari va Finlyandiya bunga misol. Gretsiya esa Turkiya bilan yillar davomidagi raqobat tufayli yuqori mudofaa xarajatlarini qo‘llab-quvvatlab keladi.

Lekin Ispaniyaning sotsialist Bosh vaziri Pedro Sanches ushbu maqsadga imzo chekmagan yagona rahbar sifatida “bunday xarajatlar bizdagi ijtimoiy davlat tizimiga mos kelmaydi” dedi.

Slovakiya ham 5% maqsadni tanqid qilib, yashash darajasini oshirish va qarzni kamaytirish ham muhim deb ta’kidladi.

Bryugel tahlilchisi Volffning fikricha, mamlakatlar mudofaa sarflarini boshqa sohalardan biroz qisqartirish bilan qoplaydimi yoki pensiya tizimi kabi yirik yo‘nalishlar katta zarba oladimi — bu hali noma’lum.

“Lekin har narsani o‘z o‘rniga qo‘yish kerak — ijtimoiy davlat tizimi qoladi, lekin ehtimol, kamroq saxovatli bo‘ladi”, dedi u.

Sammitdan so‘ng har bir mamlakatda mudofaa mavzusi atrofidagi muhokamalar ancha farqli bo‘ladi. 5% miqdoridan 3,5% harbiy kuchlar va qurol-yarog‘ga, 1,5% esa harbiy harakatlarga moslashtirilgan infratuzilmalarga (yo‘llar, ko‘priklar va h.k.) yo‘naltiriladi.

Bu esa ayrim davlatlar uchun mavjud xarajatlarni ushbu infratuzilma qismiga “tilla rangda” ko‘chirish imkonini yaratadi. Masalan, Fransiyada ichki ishlar vazirligiga bog‘liq bo‘lgan jandarmalar mudofaa vazirligiga ham qarashli hisoblanadi va ularning xarajatlari hozircha mudofaa byudjetiga kiritilmagan.

Maqsadga erishish muddati ayrim hollarda 10 yilgacha belgilangan – bu esa siyosiy e’tibor boshqa yo‘nalishlarga burilishi bilan va’dalarning yengil bajarilmasligiga olib kelishi mumkin.

“Bu xarajat maqsadlariga erishilmaydi. Zarur o‘zgarishlar boshlanadi, lekin agar maqsadlar realroq bo‘lganida, o‘zgarishlar tezroq va yaxshiroq bo‘lardi”, dedi Uitni.

Turkiyaning pozitsiyasi

“Reuters”ning Turkiya Mudofaa vazirligidagi manbasiga tayanib yozishicha, Anqara mudofaa xarajatlarini YAIMning 5% gacha oshirish to‘g‘risidagi NATO qarorini qo‘llab-quvvatlaydi va bu borada avvalgi 2% ko‘rsatkichidan yuqorida turibdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Turkiya NATOning ikkinchi yirik armiyasiga ega va ittifoqning operatsiyalarida yetakchi beshta ishtirokchi qatorida.

Turkiya o‘zining milliy “Po‘lat gumbaz” loyihasini ilgari surmoqda – bu ko‘p qavatli havo mudofaa tizimi bo‘lib, butun mamlakat bo‘ylab kengaytiriladi.

Erdo‘g‘an sammitdan qaytar ekan, “har xil balandlikdagi raketalarni bir tizimda birlashtirish” zarurligini aytdi. Uning ta’kidlashicha, Rossiyadan olingan S-400 majmualari yetarli emas.

AQSH Turkiyaga S-400lar uchun sanksiyalar qo‘ygan, Anqara buni nohaq deb hisoblab, sanksiyalarni bekor qilishni so‘rab kelmoqda.