“Нефть учун тўкилаётган қон! Кейинги ўлжа ким?”

Трамп демократияга “тупурди”. Венесуэла ёшлари давлатига нисбатан бостириб киришни рақсга тушиб нишонламоқда. Дунёда тинчлик ўрнатишини даъво қилувчи ташкилот — БМТ “талқон еяпти”. Ўз қудратига ишонган Америка президенти навбатдаги “нишонлар”ни очиқ-ойдин айтмоқда. Бу воқеаларнинг барчаси сизни Венесуэла номини ҳар куни бир неча маротаба эшитишга мажбур қилмоқда. Фикрлар жангида томонлар иккига бўлинган. “Қай томон ҳақ?”

Дунё тарихидаги энг тез таслим қилинган президент

2025 йилнинг сўнггида тинчлик бўйича “Нобел” мукофотига номзодлар қаторида бўлган  Трамп 2026 йилнинг учинчи кунидаёқ кичик урушни бошлаб берди. 3 январь куни Венесуэла пойтахти Каракас шаҳрида камида еттита портлаш содир бўлди. Ушбу операция оқибатида тинч аҳоли ва ҳарбийларни қўшганда камида 40 киши ҳалок бўлгани ҳақида “The New York Times” хабар берди. 3 соатдан бироз кўпроқ вақт давом этган ҳужум якунида Венесуэла президенти Николас Мадуро рафиқаси билан бирга қўлга олиниб, мамлакатдан олиб чиқиб кетилди. АҚШ эр-хотинга “наркотерроризм” бўйича айбловлар қўйди.

АҚШ ўз ҳужумини аслида ҳимояланиш деб изоҳламоқда

АҚШ ўз ҳаракатини оқлаш учун БМТ низомининг 51-моддасига “ёпишиб олган” ва гўёки барчасини қонуний даражада амалга оширганини иддао қилмоқда.  Лекин, халқаро қонунларга кўра "ўзини ҳимоя қилиш" дея баҳоланиши учун бир давлат бошқаси томонидан қилинган қуролли ҳужум ёки муқаррар таҳдидга қарши чора кўриши керак бўлади. Бироқ Трамп ўзи даъво қилаётган 51-моддага мос тушмайдиган нарко-айблов сабаб Венесуэлага ҳужум учун буйруқ берганини айтди. Аслида бу ҳарбий юришнинг мақсади Венесуэланинг стратегик ресурсларини, хусусан, унинг нефть ва минералларини тортиб олиш ҳамда эгалик қилиш эканлиги сиёсатчилар томонидан айтилмоқда.

Аммо Америка Қўшма Штатлари Венесуэла билан қуролли тўқнашувга боришни истамаслиги ва айни дамда мамлакатлар жанговар ҳолатда ҳам эмаслиги айтилди.

“Америка Венесуэла билан уруш қилмоқчи эмас. Биз ёмон одамларга қарши курашдик, холос”, - деган Оқ уй раҳбари.

Халқаро реакция

АҚШнинг ҳужуми дунё бўйлаб муҳокама қилинар экан 4 январь куни Хитой Халқ Республикаси Раиси Си Сзинпин ҳам Ирландия Бош вазири билан учрашув чоғида мавзу юзасидан сўз очди.

“Бугунги дунё ўзгаришлар ва беқарорликка тўла, бир томонлама қўрқитиш эса халқаро тартибга жиддий зарар етказди. Барча давлатлар бошқа мамлакатлар халқлари томонидан мустақил танланган ривожланиш йўлини ҳурмат қилиши, халқаро ҳуқуқ ҳамда БМТ низомининг мақсад ва тамойилларига риоя қилиши лозим. Йирик давлатлар бу борада ўрнак бўлиши керак”, - дейди Си Сзинпин.

Нью-Йорк мери Зоҳран Мамдани ҳам АҚШ томонидан Венесуэла етакчиси Николас Мадуронинг қўлга олиниши бўйича ўтказилган операцияни “уруш ҳаракати” ва халқаро ҳамда федерал қонунларнинг бузилиши сифатида баҳолади. Мамдани Трамп билан телефон орқали гаплашганини ва Мадуронинг ҳамда унинг рафиқасининг ҳибсга олиниши масаласида ўз норозилигини очиқ билдирганини тасдиқлаган.

АҚШнинг Венесуэлага нисбатан қилган ҳаракатлари бевосита бостириб кириш бўладими, ёки ички жараёнларни ташқи босим билан бошқаришга интилишми, наркомафияга қарши курашиш деб оқланадими — фарқи йўқ! Жараён битта ҳақиқатни яна бир бор эслатди: замонавий дунёда уруш фақат танк, қурол ёки портлашлар билан бошланмайди. Баъзан у санкция кўринишида, айрим холларда ахборот жанги сабаб, кўпинча эса ичкаридан сотиб олинган одамлар орқали бошланади.

АҚШ — БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий беш аъзосидан бири. Бу эса шуни англатадики, у нафақат катта кучга эга, балки ноқонуний ишлатилган кучни “қонуний ҳаракат” сифатида кўрсатиш имконияти ҳам бор. Худди шу сабабли дунёнинг кўп жойларида АҚШ иштирокидаги аралашувлар “демократия”, “халқ иродаси”, “озодлик” деган ниқоб остида оқланади.

Араб баҳори: халқ иродаси ёки геосиёсий лойиҳа?

2011 йилги Араб баҳори ҳам дастлаб халқ эркинлиги ва адолат талаби сифатида бошланган эди. Аммо ташқи аралашувлар кучайган сари жараён бошқарувдан чиқди. Сурия, Ливия, Яман каби давлатлар узоқ йиллик беқарорлик ва инсоний фожиалар гирдобига тушиб қолди. Айрим мамлакатларда эски тузум қулаб, унинг ўрнига янада қаттиқроқ ёки беқарорроқ тизимлар вужудга келди.

Венесуэла ҳолати АҚШ ташқи сиёсатида янги ҳодиса эмас. Ироқ, Ливия, Афғонистон ва Сурия мисоллари бу жараённинг қандай якун топишини кўрсатиб берган.

2003 йилда Ироққа қарши уруш “оммавий қирғин қуроллари” баҳонаси билан бошланган эди. Натижада давлат тузилмаси парчаланди, миллионлаб инсонлар ҳаётидан айрилди, аммо даъво қилинган қуроллар топилмади.

2011 йилда Ливияда “халқни ҳимоя қилиш” шиори остида амалга оширилган аралашув эса давлат тизимини бутунлай йўқотди. “Ҳимоя қилиниши” айтилган халқ фақат қийналди

Афғонистонда йигирма йил давом этган уруш охир-оқибат бошланғич нуқтага қайтди. Толибон яна бошқарувни қўлига олди. Аммо ортда қолган йиллар давомида қанчадан-қанча инсонлар, табиий ресурслар, дунё даражасидаги мавқе йўқотилди.

Собиқ АҚШ давлат котиби Генри Киссинжернинг “Америка билан душман бўлиш хавфли, дўст бўлиш эса баъзан ҳалокатли” деган гапи айнан шу тарихий тажрибалардан келиб чиққан.

Венесуэла ҳолатида ҳам шуни кўрдик. Бир давлатга қуролли ҳужум бўлди, 3 соатдан кўпроқ вақт ичида мамлакат президенти олиб кетилди ва энг даҳшатлиси — халқнинг бир қисми буни олқишлаб, байрам қилди. Бу саҳна ташқаридан қараганда “золим раҳбардан қутулиш”га ўхшаши мумкин. Айниқса, президент Николас Мадуро диктаторликда, унинг бошқаруви эса авторитар тизим сифатида баҳоланганда. Аммо сиёсий таҳлил нуқтаи назаридан бу — давлат иммунитетининг емирилгани дегани.

Чунки агар бир халқ ташқи куч аралашувини хурсандчилик билан қарши олса, ўз давлат раҳбарининг олиб кетилишини “енгиллик” деб қабул қилса, “бизга нима бўлса ҳам, фақат ҳозирги ҳокимият кетсин” дегувчи даражага тушиб қолса, демак у жамият ичкаридан синдирилган бўлади.

Халқ нимадан норози?

Венесуэлада иқтисодий инқироз авжида. Пул қадрсизланиши энг юқори даражада. Маошлар деярли ҳеч нарсага етмайди. Венесуэла аҳолисининг 82 фоизи дунё бўйича тан олинган қашшоқлик чегарасидан паст даражада яшаши айтилади. Уларнинг 53 фоизи эса ўта қашшоқлик ҳолатида бўлиб, ҳатто энг зарур озиқ-овқат маҳсулотларини сотиб олишга имкони йўқ. Ҳукумат “иқтисодий уруш бонуси” сифатида аҳолига ойига 120 доллар атрофида субсидия бериб келаётган бўлса-да, бу маблағ кундалик эҳтиёжларни қоплай олмайди. Ишчи аҳолининг 70 фоиздан ортиғи ойига 50 доллардан кам даромад топиши ҳақида маълумотлар сиздирилган. Иқтисодий нотенглик кучайган бўлиб, аҳолининг фақат кичик бир қисми тахминан 6 фоизи ойига 1000 доллардан кўпроқ даромад топа олади. Ҳозирда 5,4 миллиондан ортиқ венесуэлалик шошилинч гуманитар ёрдамга муҳтож деб топилган. Бир қарашда рақамлар жуда ачинарли аҳволни кўз олдингизга келтиради. Аммо бир жиҳатни ҳам айтиш керак. Юқорида келтирилган статистика давлатнинг расмий манбаларида келтирилмаган. Медиа тўлиқ назоратда бўлгани сабабли бу каби маълумотлар очиқланмайди. Биз сизга тақдим этган маълумотлар эса маҳаллий сўровномалар ва халқаро изланишлар натижасида ижтимоий медиага чиқарилган. Аммо бир нарса аниқ. Венесуэлада иқтисодий инқироз ҳақиқатан жуда чуқур ва оддий инсонлар учун яшаш шароитлари ўта оғир.

Аҳвол бу даражада ёмонлашганини нефтга қарамлик ва нотўғри бошқарув билан изоҳлаш мумкин. Венесуэла дунёдаги энг катта нефть захираларидан бирига эга. Лекин коррупция ва нотўғри сиёсат сабаб нефтдан тушадиган даромад халқ ҳаётига фойда бермаяпти. Даромадлар қаерга кетаётганини тахмин қилган бўлсангиз керак.

Бугунги даврда инсон эҳтиёжи учун жуда муҳим бўлган электр, сув ва газ борасида ҳам жиддий муаммолар бор. Доимий электр узилишлари кузатилади, тоза ичимлик суви танқис, газ ҳамда ёқилғи етишмайди. Соғлиқни сақлаш ва таълим тизими инқирозда. Касалхоналарда дори йўқ, шифокорлар мамлакатни тарк этмоқда. Мактаб ва университетлар етарли даражада ишламайди. Бу муаммоларни кўтариши керак бўлган мустақил ОАВ чекланган. Намойишлар куч билан бостирилган. Фаоллар ва журналистлар таъқиб қилинган ҳолатлар бор. Бунинг оқибатида оммавий миграция бошланди. 7 миллиондан ортиқ венесуэлаликлар бошқа давлатларга кетишга мажбур бўлган. Табиийки, бу – халқнинг келажакка умиди пасайганининг белгиси. Умуман олганда, Венесуэла халқи бугунги кунда кундалик омон қолиш учун курашмоқда.

13 йиллик бошқарувнинг қулаши

Венесуэла президенти Николас Мадуро деярли 13 йил давомида мамлакатни бошқариб келди. Дастлаб 2013 йилнинг 19 апрелида сайловда ғолиб бўлиб лавозимни эгаллаган Мадуро 2018 йилда яна номзодини президентликка қўйди ва ғалаба қозонди. Учинчи марта эса 2024 йил сайловда рақибларидан сезиларли даражада ўзиб кетиб сайланди. Айнан шу даврда аҳолининг эътирози анчайин ошди. Улар сайлов натижалари сохталаштирилгани ҳақида гапира бошлашди. Якун қандай бўлганини эса биласиз.

Бугун Венесуэла халқининг норозилиги икки хил йўналишда намоён бўлмоқда. Мадуро тарафдорлари АҚШнинг ҳарбий аралашувини “суверенитетни бузиш” ва “президентни ўғирлаш” деб ҳисоблаб, Мадуронинг озод этилишини талаб қилиб намойишларга чиқишмоқда. Мухолифат ва ҳукуматдан чарчаганлар, аҳолининг катта қисми эса узоқ йиллар давом этган озиқ-овқат ва дори-дармон танқислиги, доимий электр узилишлари ва сиёсий репрессиялардан норози. Халқаро норозилик қисми ҳам бор. Кўпчилик “нефть учун қон тўкилмасин” шиори остида АҚШнинг Венесуэла табиий бойликларини назорат қилишга уринаётганидан хавотир билдирмоқда. Ҳозирда мамлакат “керагидан ортиқ иширилган шар” ҳолатида бўлиб, турли қуролли гуруҳлар ва ҳарбийлар ўртасида тўқнашувлар хавфи юқори даражада сақланиб қолмоқда.

Танганинг иккинчи томони

Энг хавфли душман ҳеч қачон биринчи бўлиб чегарадан ўтиб келмайди. У аввал фикрларга, кейин элиталарга, охири эса кўчаларга чиқувчи халқ онгига кириб боради. Афсуски, Венесуэладаги манзарани кўриб, уни олқишлаганлар фақат у ердагилар эмас. Кўплаб бошқа жамиятларда “тўғри бўлди”, “халқ қутулди”, “АҚШ тартиб ўрнатди” деган фикрлар янгради. Бу эса жуда жиддий сигнал.

Чунки бугун Венесуэла, кеча Ироқ, ундан олдин Ливия, Афғонистон, Сурия бошига тушган ташвиш — эртага бошқа давлат эшигини тақиллатиши мумкин. Ҳеч бир мамлакат “бизга бундай бўлмайди” деган кафолатга эга эмас. Айниқса, агар жамият ичида давлатга ишонч емирилса, муаммолар фақат ташқи “қутқарувчи” билан ҳал бўлади деган хаёл кучайса ва энг ёмони — сотқинлик оқлана бошласа.

Айримлар томонидан олқишланаётган Трамп Венесуэла халқига ёқадиган гапларни айтмоқда. АҚШ президенти Венесуэлаликлар энди бой бўлиши, ресурслардан унумли фойдаланиши, жиноятчилик камайишини айтса-да унинг ўзининг қилмиши жиноятдан бошқа нарса эмас. Чунки ўз президенти, ҳукумати ва чегаралари бор давлатга қуролли ҳужум уюштириш халқаро қонунларга зид! Гарчи бу ҳаракатга “ўзини ҳимоя қилиш” сабаб сифатида кўрсатилса-да.

Иштаҳа — овқат устида келади

Трамп Мадуронинг куни яна бир давлат етакчисининг бошига тушишини айтди. У Колумбия етакчиси Густаво Петрони гиёҳванд моддалар ишлаб чиқаришда айблади ва уни ағдариш бўйича операция ўтказилиши мумкинлигини истисно этмади. Оқ уй раҳбарининг сўзларига кўра АҚШнинг вазифаси – атрофида “ҳаётга лаёқатли ва муваффақиятли давлатлар йиғиш. Шу билан бирга, у ерларда Америка эркин нефть қазиб олиши лозим”.

Колумбия Президенти Густаво Петро ҳам ўз давлатини ҳимоя қилиш учун қурол олишга тайёрлигини билдирди. Шунингдек, АҚШ уни ҳибсга олишга уринадиган бўлса, халқи унинг ёнида туришига ишонишини айтган. Бу ҳақда Колумбия етакчиси ўзининг Х саҳифасида ёзиб қолдирди.
Петронинг ёзишича, у ҳеч қачон ҳарбий бўлмаган, лекин уруш ва яширин кураш нима эканидан хабари бор.

“1989 йилги тинчлик келишувидан сўнг қуролни қўлимга олмайман, деб қасамёд қилгандим, лекин ватан учун бу ишни қилишга мажбурман, гарчи урушни ёқтирмасам ҳам. Агар улар Президентни ҳибсга олишга уринсалар ва буни уддасидан чиқсалар, халқим ўз етакчисини севиб ва ҳурмат қиладиган бўлса, миллат ягуарини озод қилади”, -дейди Петро ўз постида. “Орзулар мамлакати”нинг президенти АҚШга мудофаа мақсадларида Гренландия устидан назорат жуда зарур эканини ҳам очиқчасига айтиб, 1823 йилда эълон қилинган “Монро доктринаси”ни тилга олган. Бироқ, у Венесуэла Президенти Николас Мадурони олиб қочиш қарори фақат географик омиллар билан боғлиқ эмаслигини билдирган.

“Гап яримшарда эмас. Гап мамлакатда. Гап алоҳида давлатларда”, дейди АҚШ Президенти.

Доналд Трамп Гренландия устидан АҚШ назорати зарурлиги ҳақида биринчи марта гапираётгани йўқ. 2025 йилнинг декабрь ойи охирида у BBC’га берган интервьюсида ҳам Қўшма Штатларга Гренландия “миллий хавфсизлик учун зарур” эканини айтган эди.

АҚШдаги фаровонлик йўлида назорати қўлга олиниши мумкин бўлган давлатлар рўйхати шу билан якунланадими йўқми аниқ нимадир дея олмаймиз. Чунки, Трампнинг сўнги қарорлари ва фикрларини эски фильмдаги машҳур ибора билан таърифлаш мумкин: “Улар нима қилса ҳам шариатга мос келаверади”
Шу боис, Венесуэлага бугун харитадаги бир давлат эмас, ойна сифатида қараш керак! Кучли давлатлар “тинчлик”, “озодлик”, “халқ манфаатлари” деб жар солса-да, аслида уларнинг нияти нима эканини жиддий ўйлаб кўриш шарт. Кеча ёрдамга узатилган қўл бугун назорат қилиши, эртага эса эга чиқиши ҳеч гапмас!  Энг ачинарлиси — бу жараёнда энг кўп зарар кўрадиганлар ҳар доим оддий халқ бўлади.

Нурзодбек Воҳидов