Эрон МАГАТЭ билан ҳамкорликни қайта тиклашни маъқуллади

Эрон Миллий хавфсизлик олий кенгашининг Ядро қўмитаси аввалроқ Қоҳирада Ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи ва агентлик бош директори Рафаэль Гросси томонидан имзоланган МАГАТЭ билан ҳамкорликни қайта тиклаш бўйича келишувни маъқуллади. Бу ҳақда “NourNews” хабар берди.

Қайд этилишича, келишувларнинг амалга оширилиши Эрон ядровий иншоотлари хавфсизлигини таъминлашга боғлиқ бўлади.

“Эрон ва унинг ядровий объектларига қарши ҳар қандай душманона ҳаракатлар, жумладан, БМТ Хавфсизлик Кенгашининг илгари бекор қилинган резолюциялари тикланган тақдирда, ушбу келишувларнинг бажарилиши тўхтатилади”, дейилади кенгаш ҳужжатида.

Халқаро текширувларнинг тикланиши Эронга Германия, Буюк Британия ва Франция томонидан эълон қилинган янги иқтисодий санкциялардан қочишга ёрдам бериши мумкин. 2015 йилда бу уч давлат АҚШ, Хитой ва Россия билан биргаликда Эроннинг ядровий қурол ишлаб чиқаришига йўл қўймаслик учун Ислом Республикаси билан ядровий битим тузган эди. 2018 йилда, Дональд Трампнинг биринчи президентлик муддати давомида Қўшма Штатлар бир томонлама равишда келишувдан чиқди ва Эронга қарши янги санкциялар жорий қилди.

Бу фонда Теҳрон аста-секин ўз мажбуриятларини бажаришдан бош торта бошлади ва ўзининг ядровий иншоотларида уранни бойитиш ишларини қайта бошлади. АҚШ расмийларига кўра, Ислом Республикаси келишувда белгиланган меъёрни аллақачон тўрт баравар оширган. Теҳрон уранни ядровий қурол яратиш учун бойитганини рад этади.

Теҳрон ва МАГАТЭ ўртасидаги ҳамкорлик жорий йилнинг июнь ойида Исроил ва Қўшма Штатлар Эроннинг Фордо, Натанз ва Исфахондаги ядровий майдонларига ҳужум қилган 12 кунлик урушдан кейин тўхтатилган эди. Эрон ҳукумати ядровий иншоотларга қилинган ҳужумларда ҳаракат қилмаётгани учун танқид қилинганидан сўнг, 2 июль куни Эрон Президенти Масъуд Пезешкиён буйруғи билан МАГАТЭ инспекторлари мамлакатдан чиқариб юборилган эди.

2025 йил 3 июнда Исроил 12 кун давомида асосан ядровий ва ҳарбий нишонларни нишонга олиб, АҚШ кўмагида Эронга катта ҳужум уюштирди. Бунга жавобан Ислом Республикаси Исроилга бир қатор ракета ва учувчисиз ҳаво зарбалари билан ҳужум қилди.

Рафаэль Гросси аввалроқ Теҳрондан бойитилган ураннинг зарари ва заҳираларини баҳолаш учун 2025 йил июнь урушида зарар кўрган учта ядровий объектда халқаро текширув ўтказишга рухсат беришни сўраган эди. Теҳрон ҳукумати агентлик инспекторларига бунга рухсат берилишини бир неча бор рад этган.

Маълумот учун, 1970 йилда Теҳрон Ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги шартномани (ЙҚТШ) ратификация қилган, 1974 йилда эса МАГАТЭ билан кенг қамровли кафолатлар тўғрисидаги битимни имзолаган. Унга кўра, агентлик мамлакатнинг ядровий объектлари ҳақида маълумот йиғади, уларни текширади ва дастур тинч мақсадга хизмат қилишини тасдиқлайди. 1979 йилдаги инқилобдан сўнг дастур тўхтатилган, бироқ кейинчалик қайта тикланган. 1990 йилларда Эрон биринчи марта ядровий қурол яратмоқчи бўлганликда айбланган.

2003 йилда МАГАТЭ Эронда уранни бойитиш изларини топган, Теҳрон эса декларация қилинмаган фаолиятни олиб борганини тан олган. Шундан сўнг, ЙҚТШда қўшимча протокол имзоланган ва Эрон МАГАТЭ тавсиясига кўра бойитиш дастурини тўхтатган. Бироқ 2005 йилда уни қайта бошлади. Кейинги йили агентлик Эронга ҳамкорликдан бош тортиш айбини қўйди ва унга нисбатан илк санкциялар жорий этилди.

Шундан сўнг, Теҳрон ва Ғарб давлатлари ядровий дастур бўйича келишувга эришишга уринди. 2015 йилда Қўшма кенг қамровли ҳаракатлар режаси имзоланди. Бу ҳужжатга кўра, Эрон уранни бойитишдан воз кечади ва бунинг эвазига санкциялар олиб ташланади. 2018 йилда АҚШ битимдан чиқди, бир йилдан кейин эса Эрон ядровий ишланмаларни қайта бошлади.