“Ишимизга аралашманг!” Алиев Туркия ва Эрдўғанга “намёк” қилдими?

Озарбайжон Президенти Илҳом Алиев ташқи сиёсат ҳақида кескин баёнот бериб, мамлакат ҳарбий ғалабаларга ўз кучи билан эришганини айтди. Шунингдек, у Туркиядан олинган “Байрактар” дронларига шама қилиб, четдан қурол-яроғни пул эвазига сотиб олинганини қайд этди ва ташқи ҳомийлик ҳақидаги иддаоларни рад этди. Бу ҳақда у кеча, 2 октябрь куни Бакуда бўлиб ўтган “Янги Озарбайжон” партиясининг VIII съездида сўз очди. Шунингдек, ушбу баёнот БМТда Биньямин Нетаньяхунинг нутқи пайтида Озарбайжон вакили залда қолгани муносабати билан Туркия медиасида янграган танқидлар фонида янгради.

“Биз ташқи сиёсатни шундай қуряпмиз ва бундан буён ҳам шундай қуришимиз керакки, ҳеч ким ишларимизга аралашмасин. Бизга ҳеч кимнинг ёрдами ҳам, ҳеч кимнинг ҳомийлиги ҳам керак эмас. Ёрдамга муҳтож бўлганимизда, бизга ҳеч ким ёрдам бермаган. Миллионлаб қочқинларимиз бўлганида ҳеч ким бизга ёрдам қўлини узатмаган. Олган ҳамма нарсамизни пул эвазига сотиб олганмиз. Жумладан, барча қурол-яроғларни – охирги ўқигача, шунингдек, дунё нархларида пул эвазига олганмиз.

Мен буни сизга Олий Бош Қўмондон сифатида, ушбу жараёнларнинг барчасига раҳбарлик қилган инсон сифатида тўлиқ масъулият билан айтяпман. 2003 йилдан бери Озарбайжон қанчалик қуролланганини биласиз: биз ўз ишлаб чиқаришимизни йўлга қўйдик ва чет элдан қурол-яроғ харид қилдик. Бирор марта ҳам бизга бир манат, бир доллар чегирма қилишмади. Бундан ташқари, баъзида қурол-яроғни бизга дунё нархидан бир неча баравар қимматга сотишди. Биз бунга кўз юмишга мажбур эдик. Шунинг учун бу жуда жиддий масала”, дейди Алиев.

Нутқнинг бошқа бир эътиборга молик қисмида Алиев айрим раҳбарларни ўтмишдаги ютуқларни ўз номига расмийлаштиришга ва “ўз ролини ошириб кўрсатишга” уринишда айблаган. 

“Бизнинг афзаллигимиз шундаки, баъзи мамлакатлардан фарқли ўлароқ сохта афсоналар яратишимиз шарт эмас. Баъзи мамлакатларда айрим раҳбарлар ўтмишдаги ютуқларни ўз номига расмийлаштиришга ёки тарихни бузиб кўрсатиб, ўз ролини ошириб кўрсатишга ҳаракат қилишмоқда. Бизга бунинг кераги йўқ”, дейди Алиев.

У айнан кимни назарда тутаётганига аниқлик киритмаган бўлса-да, ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари ва экспертлар бу сўзлар Туркия Президенти Ражаб Тойиб Эрдўғанга қаратилганини ёзмоқда.

Алиевнинг Туркия билан муносабатлар контекстидаги ушбу сўзлари аниқ тарихий асосга эга. 2024 йил 28 июлда Ражаб Тойиб Эрдўған Исроил шаънига баёнот бера туриб: 

“Қорабоғга кирганимиздек, Ливияга кирганимиздек, улар билан ҳам худди шундай қилишимиз мумкин”, деган эди. 

Шу тариқа, Қорабоғдаги ғалаба БМТ атрофидаги ҳозирги мунозаралардан олдин ҳам Туркиянинг минтақавий қудрати намунаси сифатида сиёсий нутқларда қўлланилган. 2024 йилда Эрдўған Исроилга огоҳлантириш билан мурожаат қилар экан, Қорабоғни далил сифатида келтирган.

Алиевнинг илгари сурган аввалги позицияси ҳам муҳим. 2024 йил 19 февралда Анқарада у Туркия уруш давомида Озарбайжоннинг ёнида бўлганини, Эрдўғаннинг илк баёнотлари эса бошқа кучларни аралашишдан ушлаб турганини таъкидлаган. Ўша нутқида Алиев қўшма машғулотлар ва Озарбайжонда Туркия армияси моделини жорий этиш ҳақида ҳам гапирган.

Бироқ Алиевнинг сўзларини кўрсатилган ёрдамни инкор этиш эмас, балки ушбу ёрдам сиёсий мажбуриятлар учун асос сифатида қаралaшига эътироз сифатида талқин қилиш мумкин: иттифоқчилик муносабатлари Баку ўз ташқи сиёсий қарорларини Анқара билан келишиши кераклигини англатмайди.

Нeга Озарбайжоннинг БМТдаги позицияси муҳокамага сабаб бўлди?

Жорий йилнинг 24 сентябрь куни Нетаньяху БМТ Бош Ассамблеясида сўзга чиққанда, бир қатор делегациялар, жумладан, Туркия делегацияси ҳам зални тарк этди. “Sözcü” нашри ва бошқа турк медиаси Озарбайжон вакили залда қолганига алоҳида эътибор қаратди.

“Musavat.com” хабар қилишича, суратларда акс этган шахс Озарбайжоннинг БМТдаги Доимий ваколатхонасининг биринчи котиби Мақсад Ҳусейнов. Ваколатхонанинг расмий материалларида ҳам Ҳусейнов биринчи котиб сифатида кўрсатилган.

Реакция характеридан айрим сарлавҳалар далолат беради: медиа Озарбайжоннинг позицияси “катта ҳафсаласизлик” уйғотганини ёзди. Бироқ ушбу хабарларни Туркия ҳукуматининг Озарбайжонга йўллаган расмий эътирози деб ҳисоблаб бўлмайди.

Муҳокамага қўшимча кескинлик бағишлаган нарса шуки, Нетаньяху ўша нутқида Эрдўғанни “мустабид” деб атади. Шундай қилиб, турк аудиторияси учун гап ҳам Ғазодаги вазиятга бўлган муносабат, ҳам Туркия Президенти шаънига танқид янграган нутқда Озарбайжон вакилининг ҳозир бўлгани ҳақида бормоқда.

Шунингдек, Алиевнинг баёнотига Озарбайжонда рўмол ўраган ўқувчиларнинг мактабга киритилмагани Туркия медиасида танқидий ёритилгани сабаб бўлган бўлиши мумкин. Хусусан, жорий йилнинг 29 сентябрь куни “Son dakika” тарқатган хабарга кўра, Озарбайжонда Вазирлар Маҳкамаси томонидан қабул қилинган янги кийиниш қоидалари мактабларда рўмол таъқиқи бўйича баҳс-мунозараларни келтириб чиқарган. Бош вазир Али Асадов имзоси билан кучга кирган низомдан сўнг рўмол ўраган ўқувчи қизлар мактабга киритилмасдан уйларига қайтариб юборилган.

309-сонли қарорга мувофиқ, давлат умумий таълим муассасаларида кийиниш қоидалари назорати кучайтирилган. Амалиётнинг илк кунларида рўмолда дарсга кирмоқчи бўлган 6-синф ўқувчилари мактаб дарвозасидан ортига қайтарилган. 

Озарбайжон ОАВлари янги қарорни “Мактабларда рўмол ўраш тақиқланди” сарлавҳаси билан ўқувчиларга етказган. Вазирлар Маҳкамаси томонидан эълон қилинган расмий матнда бевосита “ҳижоб” ёки “рўмол” сўзи ишлатилмаган. Қарорда ўқувчиларнинг белгиланган мактаб кийимининг ягоналигини бузадиган ва “умумий таълимнинг дунёвийлик тамойилига тўғри келмайдиган бошқа кийим элементларидан” фойдаланишига йўл қўйилмаслиги кўрсатилган. 

Эслатиб ўтамиз, Илҳом Алиев “Янги Озарбайжон” партиясининг VIII қурултойидаги нутқида Қорабоғдаги уруш учун барча айбни Арманистоннинг аввалги раҳбарияти зиммасига юклаб бўлмаслигини, бироқ мамлакат собиқ раҳбарларининг барчаси ҳарбий жиноятчилар ва муносиб жазоларини олишлари кераклигини ҳам айтган эди.