Yerga “ko‘rinmas kimyoviy yomg‘ir” yog‘moqda – tadqiqot

Ozon qatlamini saqlab qolishga yordam bergan kimyoviy moddalar endi sayyorani hech qachon yo‘qolmasligi mumkin bo‘lgan barqaror ifloslantiruvchi moddalar bilan qoplamoqda. Bu haqda “Advancing Earth and Space Sciences” tomonidan e’lon qilingan tadqiqotda so‘z boradi.

Lankaster universiteti olimlari ilk bor ushbu ifloslantiruvchi moddaning dunyo miqyosida qancha miqdorda to‘planganini hisoblab chiqqan. Tahlillarga ko‘ra, xlorftoruglerodlarning (XFC) o‘rnini bosgan kimyoviy moddalar hamda ayrim anestetik gazlar 2000–2022 yillar oralig‘ida atmosferadan Yer yuzasiga taxminan 335,5 ming tonna trifloratsetat kislota (TFA) tushishiga sabab bo‘lgan.

“Geophysical Research Letters” jurnalida chop etilgan tadqiqot muammo hali eng yuqori cho‘qqisiga yetmagani haqida ogohlantiradi. xlorftoruglerodlarning ko‘plab o‘rinbosar moddalari o‘nlab yillar davomida atmosferada saqlanib qoladi, bu esa TFAning atrof-muhitga tushishda davom etishiga imkon beradi. Tadqiqotchilar ushbu manbalardan TFAning yillik hosil bo‘lishi 2025–2100 yillar oralig‘ida eng yuqori darajaga yetishi mumkinligini prognoz qilmoqda.

TFA havoda gidroxlorftoruglerodlar (GXFU) va gidroftoruglerodlar (GFU) parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi. Ular sovutish tizimlarida keng qo‘llanadi, shuningdek inhalyatsion anestezik sifatida ishlatiladigan birikmalar ham mavjud. Ushbu moddalar bosqichma-bosqich muomaladan chiqarilayotgan bo‘lsa-da (Monreal protokoli va keyingi Kigali kelishuvi asosida), ularning atmosferadagi umumiy konsentratsiyasi o‘sishda davom etmoqda.
 
TFA per- va poliftoralkil moddalar (PFAS) oilasiga kiradi – ular sun’iy kimyoviy moddalar bo‘lib, tabiiy parchalanishga juda chidamli va atrof-muhitda nihoyatda uzoq saqlanib qolishi sababli “abadiy” deb ataladi.

Yevropa Kimyo agentligi TFAni suv organizmlari uchun zararli deb hisoblaydi. Ushbu modda inson qonida va siydigida ham aniqlangan, Germaniyaning Federal kimyoviy moddalar idorasi esa yaqinda TFAni inson reproduktiv salomatligi uchun potensial toksik modda sifatida tasniflashni taklif qildi.

“Tadqiqotimiz shuni ko‘rsatadiki, XFClarning o‘rinbosar moddalari, ehtimol, atmosferadagi TFAning asosiy manbai hisoblanadi. Bu zararli kimyoviy moddalarni almashtirishda e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan kengroq xatarlarni ta’kidlaydi”, deydi tadqiqotning yetakchi muallifi Lyusi Xart.

Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Arktikada aniqlangan TFAning deyarli barchasi XFClarning o‘rinbosar kimyoviy moddalari hisobiga yuzaga kelgan, garchi bu hudud asosiy chiqindi manbalaridan uzoqda joylashgan bo‘lsa ham.

“Tadqiqotlar Arktika muz yadrolarida TFA darajasi oshib borayotganini aniqlagan edi va bizning natijalarimiz ilk bor ushbu cho‘kindilarning deyarli barchasini aynan shu gazlar bilan izohlash mumkinligini ishonchli tarzda ko‘rsatdi”, dedi Xart.

Qutb hududlaridan tashqarida olib borilgan modellashtirish esa avtomobillar konditsioner tizimlarida keng qo‘llaniladigan GFO-1234yf moddasining atmosferadagi TFAning muhim va ehtimol, kengayib borayotgan manbaiga aylanayotganini tasdiqlaydi.

“Ftorlangan gazlardan kelib chiqayotgan TFA darajasining oshishi hayratlanarli. GFUdan foydalanish bosqichma-bosqich kamaytirilayotgan bo‘lsa-da, bu TFA manbai biz bilan o‘nlab yillar qoladi. TFAning boshqa manbalarini tushunish va uning atrof-muhitga ta’sirini baholash zarurati nihoyatda dolzarb”, dedi professor Rayan Hossayni.