O‘zbeklardan qarzdormiz – Isroil elchisi

Yaqin Sharqda boshlangan keskin vaziyat, xususan Eron va Isroil o‘rtasidagi mojarolar xalqaro tartibotni deyarli izdan chiqarmoqda. Harbiy amaliyotlar, rasmiy bayonotlar, xorijiy davlatlarning bunga bo‘lgan reaksiyalari fonida odamlarda yig‘ilib qolgan savollarga javob olish maqsadida Isroil Davlatining O‘zbekistondagi Favqulodda va muxtor elchisi Gideon Lustig bilan suhbat tashkil qildik. 
Qayd etish joizki, intervyuda berilayotgan savollarning aksariyati jamoatchilik fikri asosida tayyorlangan va bu tahririyatning rasmiy pozitsiyasi emas. QALAMPIR.UZ neytrallikni saqlab, barcha tomonlarga o‘z fikrini bildirish uchun teng imkoniyat yaratishga tayyor.

Abdurahmon Ergashev, muxbir: Assalomu alaykum janob elchi avvalo, suhbatga rozilik bildirganingiz uchun rahmat. Siz bilan uchrashib turganimdan mamnunman.

Gideon Lustig, elchi: Bu yerda bo‘lish men uchun mamnuniyat. Bugun ushbu intervyuni o‘tkazish imkoniyatini berganingiz uchun katta rahmat.

A.E.: So‘nggi paytlarda Benyamin Netanyaxu haqida turli mish-mishlar – uning yo‘qolgani yoki hatto, vafot etgani haqida xabarlar tarqaldi. Ayrim videolar sun’iy intellekt orqali yasalgani aytilyapti. Bosh vazirning ahvoli hozirda qanday?

G.L.: Bosh vazir Benyamin Netanyaxu tirik va to‘liq ish qobiliyatiga ega. Aytishim kerakki, ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilayotgan shunchalik ko‘p yolg‘on ma’lumotlarni ko‘rish gohida bema’nilikdir. Menga odamlar qo‘ng‘iroq qilib, Tel-Avivning butunlay vayron bo‘lgani yoki minglab Isroil fuqarolari halok bo‘lgani haqida gapirishmoqda, bu albatta yolg‘on va haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi. Menimcha, ba’zi odamlar Isroil mag‘lub bo‘lyapti degan shov-shuvlarni yaratish uchun ushbu yolg‘on ma’lumotlarni tarqatishni xohlaydilar, bu mutlaqo noto‘g‘ri. Siz bu yerda mening beshta barmog‘imni ko‘rishingiz mumkin. Haqiqiy OAV haqiqiy yangiliklarni tarqatgandagina, ularga ishonishingiz mumkin. Lekin menimcha, O‘zbekistondagi aksariyat odamlar qanday medialarga ishonib qolayotganidan xavotirda bo‘lishlari kerak.

Odamlar haqiqatda sodir bo‘layotgan narsalar haqida gapirmay, shunchalik ko‘p uydirmalar haqida bahslashayotganlaridan gohida hayratda qolaman. Masalan, kechagina Eron uchta din uchun eng muqaddas shahar bo‘lgan Quddusga raketalar otdi. Raketalar Muqaddas qabr cherkoviga, Ibodatxona tog‘iga (Haram al-Sharif) va Yahudiylar kvartalidagi Yig‘i devoriga tegdi. Va bu yerda, O‘zbekistonda odamlar bu haqda gapirishmayapti. Buning o‘rniga ular mutlaqo uydirma bo‘lgan narsalar haqida gapirishmoqda.

A.E.: Mintaqada yuz berayotgan deyarli har qanday mojarolar markazida Isroil nomi tilga olinadi. Isroil ishtirok etayotgan yoki uning nomi bilan bog‘lanayotgan bu mojarolarda uning asosiy maqsadi nimadan iborat?

G.L.: Shuning uchun siz boshlaganingizda, savollar “jamoatchilik fikri” ekanini aytdingiz. Aytishim kerakki, bu nuqtai nazar masalasi, chunki savolni boshqacha berish kerak deb o‘ylayman. Bizning bu mojarolarga aralashib qolganimizning sababi – bizga hujum qilishganidadir. HAMAS bizga 2023 yil 7 oktyabrda hujum qildi. “Hizbulloh” keyingi kuni, 2023 yil 8 oktyabrda minglab isroilliklarni qirg‘in qilib, hujum boshladi. Yamandagi husiylar bizga raketa otishni boshlashdi, keyin esa Eron raketalar otdi. Biz hujum ostidamiz. Demak, voqelik shundaki, butun mintaqa bo‘ylab hujumni Isroil boshlayotgani yo‘q. Biz Isroilni yo‘q qilishni va vayron qilishni xohlaydiganlar bilan juda uzoq davom etayotgan mojaro ichidamiz. Ular bizga qarshi urush ochdi va birinchi ular boshladi. Menimcha, savol mana shunday bo‘lishi kerak edi.

Ushbu harbiy kampaniyadagi maqsadimiz – Isroil ustidagi ushbu mavjudlik tahdidini bir yo‘la yo‘q qilish, Eron rejimining yadro quroliga va atom bombalariga ega bo‘lishga qaratilgan harakatlarini to‘xtatish, ularning Arab yarimoroli, Arab ko‘rfazi, Ozarbayjon, Turkiya va albatta, Isroilga otayotgan uzoq masofali raketalarni ishlab chiqarish qobiliyatiga jiddiy zarar yetkazish hamda terrorchi rejim bo‘lgan ushbu tuzumga bizga qarshi harakat qila olmasligini va boshqa sub’ektlar – Husiylar, Hizbulloh, HAMAS, Islomiy Jihod kabi terrorchi tashkilotlar orqali bizga hujum qila olmasligini ta’minlashdir. Bu bizning maqsadimiz va biz buni qilishimiz kerak, chunki boshqa barcha variantlar muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

A.E.: Bular bir kunda bo‘lib qolgan narsa emas, ushbu jarayonlarni to‘planib kelishiga asosiy sabablar nima bo‘lgan deb o‘ylaysiz? Ya’ni, Eron Islom Respublikasi tashkil topishidan avval ham mintaqada Isroil bilan mojarolar sodir bo‘lib kelgan.

G.L.: Menimcha, vaqtning umumiy oqimiga, vaqt ma’lumotnomasiga qarash kerak. Eron Isroilga qarshi bevosita va turli proksilar orqali ko‘plab hujumlar ortida turibdi. Ular yillar davomida HAMASni qo‘llab-quvvatlab, ularga pul va qurol berib, ularni o‘qitib kelishgan. Ular Livanda 80-yillarda “Hizbulloh” tashkil etilganidan beri uni qo‘llab-quvvatlab kelishmoqda. Buning asosiy sababi – kerak deb hisoblagan paytlarida Isroilga hujum qilish edi. Ular Yamandagi husiylarga raketalar va imkoniyatlar berib kelishgan. Eron mintaqadagi hujumlar va terrorchilik faoliyatlarining 90 foizdan ortig‘ining manbai hisoblanadi. Ular ko‘p yillar davomida Isroilga qarshi urush olib borishdi. Siz aytganingizdek, bu birgina qisqa davr emas. Shuning uchun bizning hozirgi operatsiyamiz – bu tahdidni doimiy ravishda olib tashlash, uni bir yo‘la hal qilishga qaratilgan harakatdir.

Eronda Oyatulloh rejimi hokimiyatga kelganida, ular Isroilni yo‘q qilishga qasam ichishgan va har bir minbarda “Amerikaga o‘lim”, “Isroilga o‘lim”, deb hayqirishgan. Va ular bizga qarshi kurashish va o‘z proksilarini rivojlantirish uchun qo‘llaridan kelgan hamma narsani qilishdi. Ushbu rejim “Hizbulloh”ni moliyalashtirish bilan paydo bo‘ldi. “Hizbulloh” Oyatulloh rejimi hokimiyatga kelganidan keyin tashkil etilgan, chunki u Oyatulloh rejimining vositasidir. Husiylar ham xuddi shunday. Demak, Eron rejimi hokimiyatga kelganidan beri ular butun dunyo bo‘ylab urush olib borishmoqda. Yaqinda Argentina hukumati 1990 yillarda Isroil elchixonasi va yahudiy jamoat markazlariga qilingan hujumlar Eron rejimi tomonidan amalga oshirilganini aytdi. Bunga Ali Xomanaiy mas’ul bo‘lgan. Shunday qilib, ular faqat bizni yo‘q qilish kerakligini aytishmoqda.

Endi diqqat bilan eshiting. Siz davlat sifatida nima qilgan bo‘lardingiz? Agar kimdir O‘zbekistonni yillar davomida yo‘q qilishga chaqirsa, uni vayron qilishga va’da bersa, O‘zbekiston davlat sifatida nima qilgan bo‘lardi? Siz ularga ishonarmidingiz? Biz eronliklarga ishonamiz, biz eronliklar bizni yo‘q qilish, qirib tashlash uchun yadro quroli va uzoq masofali raketalarni ishlab chiqarishga intilganiga ishonamiz. Va biz buning sodir bo‘lishiga yo‘l qo‘ya olmasdik. Biz fuqarolarimizni himoya qilishimiz kerak edi.

A.E.: Turkiya, Iroq, Suriya, Saudiya Arabistoni, Misr, Iordaniya chegaralarini o‘ziga olgan Buyuk Isroil g‘oyasini ijtimoiy tarmoqlarda ko‘p eshitamiz. Shu nuqtai nazardan, bu kabi qarashlar qay darajada real siyosatni aks ettiradi va Isroil rasmiy pozitsiyasi bu borada qanday?

G.L.:   Menimcha, bunga o‘zingiz javob berdingiz. Siz ijtimoiy tarmoqlarda tez-tez eshitamiz dedingiz, bugungi kundagi muammo shundaki, har qanday g‘oyaga ega bo‘lgan odam, hatto bu noto‘g‘ri yoki bir tomonlama g‘oya bo‘lsa ham, uni ijtimoiy tarmoqqa joylashtirishi va go‘yoki bu haqiqatdek taqdim etishi mumkin va odamlar bunga munosabat bildirishadi. Ilgari bunday emas edi. OAVga faqat jiddiy g‘oyalarga ega odamlar kelib, ularni taqdim eta olishardi. Shuning uchun rostini aytsam, menimcha, bunday ekstremal g‘oyalarning haqiqatga hech qanday aloqasi yo‘q. Va men kafolat bera olamanki, bu Isroil hukumatining siyosati emas.

A.E.: So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, G‘azo hududida harbiy harakatlar oqibatida minglab tinch aholi, jumladan bolalar halok bo‘lgani haqida xabarlar bor. Shuningdek, Eron bilan bog‘liq holatlarda ham bolalar qurbon bo‘lgani aytiladi.

Shu nuqtai nazardan, Isroil bu holatlarga qanday izoh beradi va tinch aholi qurbonlarini kamaytirish uchun qanday choralar ko‘rilmoqda?

G.L.:  Birinchi navbatda, shuni ta’kidlamoqchimanki, juda aniq aytaman: biz hech qachon mojaroga aloqasi bo‘lmagan tinch aholini nishonga olmaymiz. Biz hech qachon jangchi bo‘lmaganlarni nishonga olmaymiz. Biz tahdidga qarshi harakat qilamiz. Boshqa tomon esa, eronliklar va HAMAS kabi, bizning tinch aholimizni nishonga oladi. Hatto, hozir ham ular tinch aholini o‘ldirish va zarar yetkazish uchun Isroilning aholi zich joylashgan hududlariga raketalar otishmoqda. Bu bitta narsa. Mojaroga aloqasi bo‘lmagan odamlarga minimal tahdidni ta’minlash uchun barcha choralarni ko‘ramiz. Ba’zida harbiy nishonga zarar yetkazishi kerak bo‘lgan missiyalarimiz atrofda odamlar borligi sababli to‘xtatilgan yoki bekor qilingan. Va men bilamanki, boshqa tomon bundan foydalanmoqda. Yaqindagina ko‘rishingiz mumkin edi, Eronning yuqori martabali amaldorlari ko‘chaga chiqib, ularni olqishlayotgan odamlar bilan o‘ralib olishdi. Ular buni qilishdi, chunki aholi zich joylashgan hududda, atroflarida fuqarolar bo‘lganida biz ularni nishonga olmasligimizni bilishardi. Ular Tehron ko‘chalarida yurganda o‘zlarini juda xavfsiz his qilishdi, chunki atroflarida odamlar, bolalar va ayollar bo‘lsa, biz hech narsa qilmasligimizni bilishardi.

Juda muhim bo‘lgan bir narsani tushunishingiz kerak. Boshqa tomon, terrorchi tashkilotlar yoki Eron rejimi aslida bu vaziyatdan foydalanib, tinch aholi orasida yashirinishmoqda. Ommaviy axborot vositalari Eron rejimi rahbariyati yaqindagina kasalxonalar ichida majlislar o‘tkazgani haqida xabar berdi, chunki ular agar biz ularni nishonga olsak, tinch aholi zarar ko‘rishini bilishardi. HAMAS maktablar, klinikalar va masjidlar ichidan turib Isroilga raketalar otdi. Ular yashirinmoqda, ular o‘z aholisini garovga olib, uning orqasiga yashirinmoqda. Ular o‘z aholisini oldinga qo‘yib, bizga hujum qilishmoqda. Bu biz qilmaydigan ish. Biz hech qachon tinch aholini nishonga olmaymiz.

A.E.: Bugun dunyoning minglab nuqtalarida odamlar yahudiylarga qarshi chiqmoqda. Garchi davlatlar sizni qo‘llayotgan bo‘lsalar-da, fuqarolar “Free Palastine” deya Falastinni qo‘llayapti. Isroil nafratdan, uzoq yillar davom etuvchi odamlarning ichidagi nafratdan qo‘rqmaydimi?

G.L.:   Ha, aytishim kerakki, bu tashvishli vaziyat. Va aytmoqchimanki, bugungi kunda ko‘plab odamlar “Free Palastine!” deb hayqirayotganini ko‘rishingiz mumkin. “Daryodan to dengizgacha Falastin ozod bo‘ladi”. Lekin bu jumlaning ma’nosi nima, har bir kishi bu ma’no haqida so‘rashi kerak. Va bu ma’no juda-juda aniq. Bu Isroil bo‘lmaydi deganidir, chunki agar siz bu hududni egallasangiz, siz tinchlik so‘ramayapsiz, vaziyatni hal qilishni so‘ramayapsiz. Siz bu hududni ozod qilish kerak deyapsiz. Bu Isroil mavjud bo‘lishdan to‘xtaydi deganidir, bu men uchun juda tashvishli. Menimcha, buning bir nechta sababi bor. Birinchisi – ba’zi odamlar ilmsiz. Ular falastinliklar o‘z kelajak davlatiga loyiq deb hisoblashadi va buni qo‘llab-quvvatlashni xohlashadi, lekin aytayotgan gaplari Isroilni yo‘q qilishga chaqiriq ekanini tushunmaydilar. Ikkinchidan, buning ortida pul tikayotgan va ushbu xabarni kengroq tarqatish uchun xalqaro kampaniyalarni moliyalashtirayotgan omillar va elementlar bor. Va bu – ijtimoiy injeneriya. Ular pul, ijtimoiy tarmoqlar va tashviqot orqali odamlarning nuqtai nazarini o‘zgartirishga harakat qilishmoqda. Va men haqiqatdan umid qilamanki, bu Eron rejimi ketganida, nihoyat u yo‘q bo‘lganida, biz bunday xabarlar tarqalishi kamayganini ko‘ramiz va bu o‘tib ketadi.

A.E.: Urushni to‘xtatishda AQSH, Isroil va Eron tomonlariga birdek maqbul keladigan yechim qanday bo‘ladi deb o‘ylaysiz. Qachon dunyoda diplomatiya ovozi o‘q ovozlaridan balandroq eshtiladi? 

G.L.: Ushbu savolni berganingiz uchun rahmat, Abdurahmon. Menimcha, bu muhim, chunki biz diplomatiyaga uzoq vaqt imkoniyat berdik. Ko‘p yillar davomida G‘arb davlatlari Eron rejimi bilan muzokaralar olib borish orqali yadro quroli va ballistik raketalar masalasini hal qilishga urinishdi. Eron rejimi esa butun vaqt davomida yolg‘on gapirib keldi. Ular yadro qurolini ishlab chiqarish bo‘yicha davom etayotgan harakatlarini yashirishdi. Ular yadro bombasiga ega bo‘lish uchun o‘z olimlarini ishlashda davom ettirishdi. Ular muzokaralar paytida ham Yevropa, Markaziy Osiyo va Ko‘rfaz hududini qamrab oladigan juda uzoq masofali raketalarni jadal rivojlantirishda davom etishdi.

Endi bilaman, eronliklar hozir: “Oh, bizga Isroil va AQSH hujum qildi. Muzokaralar ketayotgan edi, ular bizga imkon berishmadi. Biz ular bilan muzokara qilayotgan edik, ular esa bomba tashlashdi”, deb aytishmoqda. Lekin ular haqiqatan ham muzokara uchun kelishganmidi? Ular shunchaki vaqtdan yutish uchun o‘zlarini shunday ko‘rsatishdi. Ular o‘z odamlarini bu go‘zal xonalarda o‘tirib, muzokara qilayotgandek ko‘rsatish uchun yuborishdi. Lekin ular bomba yaratish uchun uranni boyitmaslik bo‘yicha chindan ham muzokara qilishga tayyormidilar? Yo‘q. Ular buni ochiq aytishdi: Yo‘q. Ular hozirda Saudiya Arabistoni, Qatar, Birlashgan Arab Amirliklari, Bahrayn, Iordaniya, Suriya, Turkiya, Ozarbayjon va Isroilni nishonga olayotgan raketalarni ishlab chiqarishni to‘xtatish bo‘yicha chindan ham muzokara qilishga tayyormidilar? Ular muzokara uchun kelishdimi? Ular raketalar muzokaralardan tashqari mavzu ekanini aytishdi. Ular terrorchilik hujumlarini moliyalashtirish va amalga oshirishni qanday to‘xtatish haqida gaplashishga tayyormidilar? Bu mavzu muzokarada, hatto yo‘q edi. Demak, ular chin dildan muzokara olib borishmagan. Agar boshqa tomon muammolarni chindan muhokama qilish uchun kelmayotgan bo‘lsa, agar ular yadro bombalarini qo‘lga kiritish uchun ko‘proq vaqt yutishga harakat qilayotgan bo‘lsa, agar ular bu harakatlarni biz yetib bora olmaydigan bunkerlarga ko‘chirib, o‘zlarini xavfsiz qilib olmoqchi bo‘lishsa, bizdan nima qilishni xohlaysiz? Biz nima qilishimiz kerak? Shuning uchun biz muzokara olib borish g‘oyasidan voz kechdik va hujum qildik, chunki biz bu mavjudlik tahdidini yo‘q qilishimiz kerak. Qachonki eronliklar chindan ham og‘ir masalalarni muhokama qilishga tayyor bo‘lsalar va “Mana, biz bomba yaratmaymiz, mana, atrofdagi hamma joyga zarba beradigan raketalar ishlab chiqmaymiz” desalar, unda ko‘ramiz. Lekin bunga hali juda erta.

A.E.:  Biroq, Atom energiyasi bo‘ycha xalqaro agentlik bor va Eron ham mana shu agentlik a’zosi. Agar Eronda qandaydir yadroviy inshootlar qurilayotgani va bu jahondagi xavfsizlikka raxna tug‘dirayotgani haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, aynan mana shu agentlik bu bilan shug‘ullanishi kerak emasmidi? Qolaversa, 28 fevralgacha bo‘lgan urushlarda ham Isroil hukumati, ham AQSH Eronda barcha yadroviy inshootlar vayron bo‘lgani haqida bir necha bor ta’kidladi. 28 fevraldan keyin yana Eronga hujum qilishning sababi nima edi va bu xalqaro huquq normalariga qanchalik to‘g‘ri keladi?

G.L.: Yadro imkoniyatlari bilan shug‘ullanadigan xalqaro tashkilotning a’zosi bo‘lishingiz yolg‘on gapirmasligingizga kafolat emas. Eron rejimi yolg‘on gapirayotgan edi. Hatto, siz aytayotgan o‘sha Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik yaqindagina Eron uchun uranni 60 foizgacha boyitilgan katta miqdorda saqlashi uchun hech qanday asosli sabab yo‘qligini e’lon qildi. Eronliklar bera oladigan hech qanday asosli tushuntirish yo‘q. Nima uchun ularga 60 foizgacha boyitilgan, 10 tadan ortiq bomba ishlab chiqarishga yetadigan uran kerak? Tan olaylik, ular bomba olishga harakat qilishgan. Ular raketalarga bombalarni qanday joylashtirish bo‘yicha turli tajribalar o‘tkazishgan, chunki ular bombaga ega bo‘lishni xohlashgan. Bu juda oddiy, voqelik shunday. Endi Xalqaro Atom energiyasi agentligi vakolatiga ega va ular o‘z vakolatlarini bajara olishadi. Lekin yana bir narsani aytish kerak. Isroil va AQSH o‘tgan yili Eronning imkoniyatlari va yadroviy dasturlarini yillar orqaga qaytarganini aytdi. Biz shuni aytdik. Va umid shu ediki, eronliklar biz ularga bombaga ega bo‘lishlariga yo‘l qo‘ymasligimizni tushunib yetadilar va o‘z dasturlarini qanday qisqartirish bo‘yicha biz bilan muzokara qiladilar. Lekin Abdurahmon, biz bir yil oldin ishni tugatganimizdan keyin ular nima qilishdi? Darhol ballistik raketalarini yana ishlab chiqarishni boshlashdi. Va biz darhol ularning yana yadroviy dasturini qanday davom ettirish yo‘llarini izlayotganini ko‘rdik. Ular: “Mayli, biz tushundik, Eron hech qachon yadro bombasiga ega bo‘la olmas ekan”, deyishmadi. Ular buni yana qilishga urinishdi. Shuning uchun biz harakat qilishimiz kerak edi va hozir harakat qildik, chunki ular ushbu imkoniyatlarni qo‘lga kiritib, himoyalangan hududlarga joylashtirishga harakat qilayotganini bilardik, chunki ular biz bunga harakat qilishimizni bilishardi. Biz ularning bomba olish yo‘lida yolg‘on gapirib, biz yetib bora olmaydigan himoyalangan hududlarga joylashtirishiga yo‘l qo‘ya olmasdik. Va Abdurahmon, Eron hech qachon, hech qachon yadroviy imkoniyatga ega bo‘lmaydi.

A.E.: 3 yildirki, Yaqin Sharqda vaziyat notinch, Isroil dastlab G‘azoda urush olib bordi, hozir esa Eron bilan ham urush olib boryapti. Bunday notinch vaziyat transport-logistika masalalari yuzasidan Isroilning O‘zbekiston bilan savdo aloqalariga ham ta’sir qildimi?

G.L.: Birinchi navbatda, aytishni istardimki, siz savolni bergan usulingiz voqealar sodir bo‘lgan tarzda emas. Isroil G‘azoda urush ochgani yo‘q. HAMAS Isroilga hujum qildi, bir kunda 1200 tinch aholini qirg‘in qildi va keyin o‘q otishda davom etdi. “Hizbulloh” keyingi kuni shimoldan bizga hujum qilishni boshladi. Keyin esa mintaqaning qolgan qismida Eronga bo‘ysunadigan barcha qurolli guruhlar bizga urush ochdi. Biz tahdidga javob berdik. Biz fuqarolarimizni himoya qildik. Savolingizning ikkinchi qismiga kelsak, yo‘q, bu keskin ta’sir qilmadi, menimcha, Isroil va O‘zbekiston o‘rtasidagi munosabatlar ushbu vaqt sinoviga bardosh berish uchun yetarlicha kuchli. Ha, hozirda Isroilga parvozlar yo‘q, chunki biz havo hududini yopdik, demak hozirda Isroilga parvozlar yo‘q, chunki aeroport yopilgan. Lekin biznes hali ham davom etmoqda. Va biz Eron bilan ishni tugatib, hammasini yana boshidan boshlashni bir oz kutyapmiz, xolos. Isroil va O‘zbekiston o‘rtasidagi juda yaqin munosabatlarimiz va iqtisodiy investitsiyalarimiz davom etadi.

A.E.: Iqtisodiyotning qaysi sohalarda savdo aloqalari jonlanib, qaysilarida muammolar yuzaga keldi. Masalan, o‘tgan yili O‘zbekistonning Isroilga mis eksporti oshgani haqida ham xabarlar chiqdi. Bu qanchalik haqiqat va yana qanday sohalar urushga qaramasdan rivojlanishda davom etyapti. 

G.L.:   Ha, yaxshi yangiliklar bor. O‘tgan yili O‘zbekistondan Isroilga mis eksporti oshdi. Va Isroildan O‘zbekistonga sayyohlar oqimi o‘tgan yili deyarli ikki baravar ko‘paydi. Shuningdek, bizda biznesning umumiy almashinuvi 2023 yildan 2025 yilgacha ikki yil ichida deyarli ikki baravar oshdi va bu ikkala tomonga ham – O‘zbekistondan Isroilga va Isroildan O‘zbekistonga tegishli. Bu munosabatlar ikki tomon uchun ham foydali ekanini va agar hamkorlik qilsak, u yanada o‘sishini anglatadi. Demak, umuman olganda ikki davlat o‘rtasidagi juda ijobiy iqtisodiy munosabatlar haqida gapirishimiz mumkin va bu yanada ortishiga umid qilaman. Hech narsa keskin to‘xtab qolgani yo‘q. O‘tgan yili O‘zbekistondan Isroilga yangi uzilgan mevalar va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini oshirish umidim bor edi. Bunga erishish qiyin bo‘ldi, chunki bizda turli almashinuvlar bo‘lishi kerak edi. Lekin keyingi bir necha oy ichida ushbu rejalarni davom ettirishimiz va buni ham boshlashimiz mumkinligiga chin dildan umid qilaman.

A.E.:  Buxoro yahudiylari asrlar davomida O‘zbekiston jamiyatining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Hozir ularning katta qismi Isroilda va AQSHda yashaydi. Shu nuqtai nazardan, bugun bu diaspora ikki davlat o‘rtasidagi madaniy va ijtimoiy “ko‘prik” sifatida qanday rol o‘ynamoqda?

G.L.:   E’tibor bering, Buxoro yahudiylari ancha vaqtdan beri jamiyatimizning bir qismidir. Yuzlab yillar emas, balki Isroil davlati tashkil etilganidan beri. Menimcha, ular Isroildagi boshqa odamlarga O‘zbekistonni tanishtiradilar. Ular o‘zbek madaniyatini olib kelishdi, milliy taomlarni, musiqani, Shashmaqomni olib kelishdi. Jamiyatimizning juda muhim qismi bo‘lish bilan birga, ular qayerdan kelganlarini unutmaydi. Men Buxoro yahudiylaridan bo‘lgan ayol bilan oila qurish baxtiga muyassar bo‘lganman. Rafiqam kelib chiqishi buxorolik yahudiylardan. Ilk bor osh palovni qaynonamning qo‘lidan yeganman. Shunday ekan, aytishim mumkinki va sizni ishontirib aytamanki, ular davlatlar o‘rtasida ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi.

Lekin yana bir narsani aytmoqchiman. Bu faqat Buxoro yahudiylari uchun emas. O‘zbekiston Ikkinchi jahon urushi paytida ko‘plab yahudiy qochqinlari najot topgan joy bo‘lgan. Va biz O‘zbekiston xalqi o‘z uylarini ochib, ushbu yahudiy qochqinlarini qanday qabul qilganini va ularni himoya qilganini hech qachon unutmaymiz. Qilgan ishingiz uchun tarixan sizdan doimo qarzdormiz. Va menimcha, bu bizning ikki madaniyatimiz birlashadigan yana bir nuqtadir.

Men uchun juda muhim bo‘lgan yana bir narsani aytmoqchiman. Oxirgi kunlarda ushbu urush paytida men ijtimoiy tarmoqlarda yahudiylar haqida faqat yahudiy bo‘lganliklari uchun aytilayotgan ba’zi aqlni shoshiradigan gaplarni eshitdim va ko‘rdim. Menimcha, siz yahudiy jamoasini va ularning O‘zbekiston tarixi va madaniyatida tutgan o‘rinlarini qadrlashingiz kerak.

A.E.: 2025 yilning iyun oyida Isroilning Toshkentdagi elchixonasi tomonidan O‘zbekistonda bo‘lib turgan isroilliklar ogohlantirildi va begona taksilarga chiqmaslik, notanish odamlar bilan suhbatlashmaslik kabi bir qator o‘z xavfsizligini ta’minlash so‘raldi. Bu Eron–Isroil munosabatlari keskinlashgan vaqtga to‘g‘ri keldi. Shundan kelib chiqqan holatda, O‘zbekistonda bo‘lib turgan isroilliklarni xavfsizligi qanchalik ta’minlangan deb o‘ylaysiz va bungacha qandaydir ko‘ngilsizlik yuz berganmi?  

G.L.:  Siz o‘tgan yili Eron bilan bo‘lgan oxirgi javob qaytarish paytida biz e’lon qilgan ba’zi xabarnomalarga ishora qilyapsiz. O‘shanda biz Isroil Milliy xavfsizlik kengashi tomonidan chiqarilgan va Isroil fuqarolarining xavfsizligini himoya qilish uchun butun dunyoda amal qiladigan xabarlarni aks ettirgandik. Bu Isroil va Eron o‘rtasidagi keskinlik davridagi ish tartibi edi. Lekin umuman olganda, doimiy asosda hech qanday muammo yo‘q. Men O‘zbekistonga kelib, juda yaxshi ta’til o‘tkazayotgan ko‘plab isroillik sayyohlarni ko‘ryapman. Ular o‘zlarini aslo xavf ostida his qilishmaydi. Ular menga doim o‘zbeklar qanchalik mehmondo‘st ekanliklarini yoki ushbu sayyohlar Isroildan kelganini eshitib qanchalik xursand bo‘lishlarini, ularni qanchalik iliq qarshi olib, mehmondo‘stlik ko‘rsatishlarini aytishadi. Va aytmoqchimanki, umuman olganda biz O‘zbekiston rasmiylari bilan juda yaxshi aloqalarimiz bor va hech qanday xavfsizlik muammolari yo‘q.

A.E.:  Barcha bu mavzular – urush va tinchlik, mintaqaviy xavfsizlik, iqtisodiy hamkorlik va madaniy aloqalarni hisobga olganda, O‘zbekiston va Isroil munosabatlari kelajakda qanday rivojlanishi mumkin va siz ularning strategik hamkorligini qanday ko‘rasiz?

G.L.:  Bizning munosabatlarimiz 90-yillarning boshidan beri mavjud. Isroil mustaqillikka erishgan O‘zbekistonni tan olgan birinchi davlatlardan bo‘lgan. Va biz tezda o‘zaro elchixonalar ochdik. Demak, munosabatlarimiz aslida O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida tashkil etilganidan beri davom etmoqda. Va albatta, siz aytganingizdek, Buxoro yahudiylari va tariximizning boshqa davrlari bilan tarixiy aloqalarimiz bor. Kelajakka qarasak, aloqalarimiz yanada mustahkamlanadi deb o‘ylayman. Aytishim kerakki, arab qo‘shnilarimiz bilan “Ibrohim kelishuvlari” imzolanganidan beri, qo‘shnichilik yanada yaqinlashgandek tuyg‘u paydo bo‘ldi. Va bu qo‘shnichilik yaqinlashganidan keyin, undan keyin keladigan narsalar ham yaqinlashdi. Shunday qilib, kelishuvlar mavjud bo‘lgan Yaqin Sharqning bo‘lishi aslida Markaziy Osiyoni Isroilga yaqinlashtirdi. Shuning uchun o‘ylaymanki, kelajakda biz juda yaqin qo‘shni bo‘lamiz. Va qo‘shnichilik Isroildan Markaziy Osiyogacha kengayadi. Munosabatlar, iqtisodiy aloqalar, madaniy aloqalar, odamlar o‘rtasidagi munosabatlar juda, juda yaqin bo‘ladi.

Ushbu intervyuni to‘liq shaklda yuqoridagi videopleyerda yoki QALAMPIR.UZ’ning YouTube-kanalida tomosha qilishingiz mumkin.