So‘nayotgan yulduzning qanday “jon berishi” batafsil ko‘rsatildi

NOIRLab astronomlari Kristal shar tumanligi deb ataladigan NGC 1514 ob’ektining yangi tasvirini e’lon qildi. Bu ob’ekt aslida ikki yulduzdan iborat tizim bo‘lib, ulardan biri umrining oxiriga yetib, o‘z tashqi qatlamlarini kosmosga sochmoqda. Shu jarayon natijasida atrofda gaz va chang to‘planib, chiroyli tumanlik ko‘rinishini hosil qilgan. Bu haqda CNN xabar berdi.

Yangi tasvir Gavayidagi Maunakea tog‘ida joylashgan Gemini North teleskopi yordamida Gemini Multi-Object Spectrograph orqali olingan. Astronomlar bu suratni maxsus ilmiy maqsaddan tashqari, koinotning eng go‘zal va murakkab ob’ektlaridan birini yanada batafsil ko‘rsatish uchun ham tanlaganini ta’kidlagan.

Olimlarning ma’lumotiga ko‘ra, kristal shar tumanligi oddiy yulduz emas, balki ikki yulduzli tizim hisoblanadi. Bu tizimda ikki yulduz bir vaqtda shakllangan va uzoq vaqt davomida bir-birining atrofida aylangan. Ulardan biri hayotining so‘nggi bosqichiga yetib kelgan va o‘zining tashqi qatlamlarini asta-sekin kosmosga sochishni boshlagan. Aynan shu jarayon natijasida gaz va changdan iborat katta tumanlik hosil bo‘lgan. Bu material yulduz atrofida kengayib, vaqt o‘tishi bilan murakkab shakllarni olgan. Shu sababli hozirgi ko‘rinish kristall sharni eslatadi.

Ikkinchi yulduz esa bu jarayonda juda muhim rol o‘ynaydi. U birinchi yulduz atrofida aylanishda davom etar ekan, uning tortishish kuchi chiqayotgan gaz oqimlarini yo‘naltiradi va ularni tartibsiz emas, balki simmetrik va spiralga o‘xshash shakllarga keltiradi. Shu sababli tumanlik oddiy gaz buluti emas, balki murakkab geometrik tuzilishga ega bo‘lgan kosmik ob’ektga aylangan.

Astronomlar bu jarayonni kosmik haykaltaroshlikka o‘xshatishadi, chunki ikki yulduzning o‘zaro ta’siri natijasida gaz va chang go‘yo shaklga solingandek ko‘rinadi.

Tasvirda ko‘rinadigan ranglar ham ilmiy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Tumanlikdagi qizg‘ish ranglar asosan issiq vodorod gazidan hosil bo‘ladi, yorqin ko‘k ranglar esa kislorod atomlarining nurlanishi bilan bog‘liq. Maxsus filtrlar orqali bu gazlar alohida to‘lqin uzunliklarida ko‘rinadi va tumanlik ichki tuzilishini aniqroq o‘rganish imkonini beradi.

Mutaxassislarning aytishicha, sayyora tumanliklari nomiga qaramay, sayyoralar bilan hech qanday bog‘liq emas. Ular o‘layotgan yulduzlarning so‘nggi bosqichida hosil bo‘ladigan gaz va chang qobig‘idir.

Bu jarayon astronomik jihatdan taxminan 10 ming yil atrofida davom etadi. Shu sababli olimlar uni kosmik vaqtinchalik bosqich deb ham ataydilar. Bu qisqa davr ichida yulduz o‘z massasining katta qismini yo‘qotadi va markazida oq mitti deb ataluvchi juda zich yadro qoladi.

Tadqiqotchilarning fikricha, bunday tizimlarni kuzatish yulduzlarning hayot siklini tushunishda juda muhim rol o‘ynaydi. Hatto 10–20 yil ichida ham markaziy yulduzning harorati, tumanlikning kengayishi va gaz oqimlarida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin.

Astronomlar Kristal shar tumanligini eng go‘zal kosmik ob’ektlardan biri deb hisoblashadi. U birinchi marta 1790-yili Uilyam Gershel tomonidan aniqlangan bo‘lsa-da, hozirgacha zamonaviy teleskoplar yordamida doimiy ravishda qayta o‘rganilmoqda.

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, yangi tasvir koinotning naqadar murakkab, dinamik va bir vaqtning o‘zida go‘zal ekanini yana bir bor ko‘rsatdi. Zamonaviy texnologiyalar esa bu kabi uzoq va murakkab ob’ektlarni yanada chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda.