Эркатой Зеленский ёхуд Украинага қурол ҳам, пул ҳам берилади

Жаҳоннинг “каттаконлари” Францияда йиғилди. Альп тоғлари билан ўралган Эвиан-ле-Бен шаҳрида дунёнинг энг йирик иқтисодиётига эга G7 (Group of 7) давлаталари – АҚШ, Буюк Британия, Канада, Франция, Германия, Италия ва Япония бугун дунё юзланиб турган энг катта муаммоларни муҳокама қилиш учун жам бўлган. Яқин Шарқдаги инқирозли вазият, Украина уруши ва Хитой билан иқтисодий кураш фонида ушбу саммит “дунёни яхшироқ қилишга” навбатдаги уриниш бўлди.

Бироқ сўнгги йилларда бўлиб ўтган саммитлар, G7 бугун дунё муаммоларини ҳал қилаётган глобал куч марказидан кўра, кўпроқ ўзаро ички келишмовчиликларни ҳал этишга уринаётган клубга ўхшаб бораётганини кўрсатди. Украина масаласида ҳам, Эрон билан тузилган янги келишув бўйича ҳам якдил позиция мавжуд эмасдек, Франция ва Германиянинг Европада лидерлик учун рақобати эса, якдил қарор қабул қилинишига тўсқинлик қилмоқда.

Бугун ушбу мақолада, бир саволга жавоб топишга уриниб кўрамиз: G7 дунёдаги можароларни ҳал қилишга қодирми ёки у энди фақат глобал муаммоларни муҳокама қиладиган, аммо уларни бартараф эта олмайдиган сиёсий майдонга айланиб қолдими? 

Тадбир ҳақида умумий

Бу галги 52-G7 саммитига Франция мезбонлик қилди. Уч кун давом этган учрашувлар кун тартибида Украина уруши, Яқин Шарқдаги кескинлик, жаҳон иқтисодиёти ва хавфсизлик масалалари марказий ўрин эгаллаган бўлса-да, тадбирлар давомида етакчиларнинг ўзига хос нутқлари ОАВ эътиборидан четда қолмади.

Саммитда “Катта еттилик” давлатлари раҳбарларидан ташқари Европа Кенгаши Президенти Антонио Кошта ва Еврокомиссия раиси Урсула фон дер Ляен ҳам иштирок этди. Шунингдек, махсус таклиф этилган меҳмонлар сифатида Украина Президенти Владимир Зеленский, Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди, Бразилия Президенти Луис Инасиу Лула да Силва, Қатар Амири Шайх Тамим бин Ҳамад Ал Тани, Жанубий Корея Президенти Ли Чжэ Мён ва Бирлашган Араб Амирликлари Президенти Шайх Муҳаммад бин Зоид Ол Наҳаён иштирок этди.

Украина Президенти саммитга Россия Президенти Владимир Путинни таклиф қилганини билдирган.

“Биз Путин билан G7 доирасида учрашишга тайёр эканимиз ҳақида хабар бердик. У ерда Трамп ва Макрон бўлади, яъни Европа ва Америка вакиллари бир жойда бўлади. Бу ҳаммамиз учун учрашиш ва музокара олиб бориш учун яхши имконият”, деган Зеленский.

Россия Президентининг матбуот котиби Дмитрий Песков эса, Кремль учрашув ўтказиш бўйича расмий таклиф олмаганини маълум қилган. Унинг айтишича, Зеленский масъулият билан ва жиддий мулоқот қилишга тайёр бўлса, Москвага келиши мумкин.

Параллель равишда ўтаётган Жаҳон Чемпионатининг шукуҳи G7 етакчиларининг музокара столигача етиб келди. Германия канцлери Фридрих Мерц саммит доирасидаги илк ялпи мажлисида АҚШ раҳбарига Германия терма жамоасининг либосини ҳадя қилди. Унда “Трамп” ёзуви ва 47 рақами туширилган бўлиб, бу Дональд Трампнинг АҚШ тарихидаги президентлик тартиб рақамини англатади. Маълум қилинишича, ушбу футболкани Трампнинг 14 июнь куни нишонланган 80 йиллиги муносабати билан совға қилинган. Журналистларнинг фикрича, бу ўзига хос юмшоқ куч дипломатияси бўлган.

Очиғини айтганда, АҚШ раҳбарининг хушомадлар марказида қолишига алоҳида эътибор берилди. Европанинг Вашингтондан молиявий ёрдамга муҳтож эканлиги қайсидир маънода бошқа давлат раҳабарларини Трампнинг олдида “тили қисиқ” қилиб қўйган. Буни ҳатто АҚШ раҳбарининг ўзи ҳам сезиб турибди ва бу қудратдан очиқдан-очиқ фойдаланмоқда.

17 июнь куни АҚШ Президенти Дональд Трамп “Катта еттилик” (G7) саммитининг ривожланиш масалаларига бағишланган сессияларидан бирига кечикиб кириб келар экан, Трамп ҳазил аралаш “Бу ерда хўжайин менман” (I’м the boss), деб ҳайқирган. Бу “ўхшамаган ҳазил” кўплаб журналистлар томонидан ва сиёсий доираларда танқид остига олинган. Сиёсатда дипломатик парда ва этикетга ўрганиб қолган мутахасислар Оқ уй раҳбарининг бу қадар очиқ феъл-атворини қабул қилишни исташмаяпти.

Эрон уруши якунланиш арафасида

G7 саммит давомида кўриб чиқилувчи асосий масалалардан бири, шубҳасиз Яқин Шарқдаги, яъни Эрон билан АҚШ ва Исроил ўртасида юзага келган уруш эди.

Гарчи АҚШнинг расмий баёнотларида доимгидек ушбу ҳабий ҳаракатлар расман “уруш” номи билан аталмаган бўлса-да, бутун дунё бу низога бошқа таъриф топа олмади.

Тадбирнинг илк кунидаёқ ушбу можаро кун тартибига кўтарилди, негаки, ёнилғи бозорларидаги инқироз нафақат Эрон ёки АҚШга балки, бутун дунё саноатига салбий таъсир кўрсатаётган эди. Трамп эса, 15 июнь куниёқ Эрон билан урушни тўхтатишга қаратилган дастлабки келишув аллақачон имзоланганини маълум қилди.

“Бу келишув имзоланганини мамнуният билан маълум қиламан. Битим тўлиқ имзоланди”, деган Трамп.

Шунингдек, АҚШ раҳбари ўзининг “ҳамтовоғи” – Исроилни ҳам танқид қилиб, “Ҳизбуллоҳ” жангчиларини йўқ қилиш учун тураржой биноларини бомбардимон қилиш ортиқча эканини билдирган. Шунингдек, Байрутга қилинган Исроил зарбаларидан норози эканини бир неча бор такрорлаган. Унинг фикрича, мазкур ҳужумлар АҚШ ва Эрон ўртасида эришилган тинчлик келишувига тўсиқ бўлиб келган.

“Жуда кўп одамлар ҳалок бўлди. Бир одамни қидираётганингиз учун ҳар сафар кўп қаватли уйни вайрон қилиш шарт эмас. Чунки у ерда кўплаб одамлар яшайди ва уларнинг ҳаммаси ҳам “Ҳизбуллоҳ” аъзоси эмас”, дейди Трамп.

Аслида, Трамп ва Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяху ўртасидаги муносабатларда ҳам сўнгги вақтларда таранглик кучайган. Исроил расмийлари Трампнинг Эрон билан тузган келишувидан норози бўлса, АҚШ Президенти Байрутга қилинган зарбалар сабаб Эроннинг қарши ҳужумларни бошланганидан ва бу унинг тинчлик музокараларини якунлаш режасига халақит берганидан норозилик билдирмоқда. Нетаняху билан муносабатлар ҳар қанча яхши эканлиги айтилмасин, Оқ уй раҳбарининг гап-сўзларидан Тель-Авив АҚШнинг ишончини йўқотгани сезилиб турибди. Трампнинг ўзи ҳам Исроил ҳаддидан ошиб кетганини ўз нутқларининг бирида “қистириб ўтди”.

“Бизсиз, Америка Қўшма Штатларисиз Исроил бўлмас эди. Менсиз ҳам Исроил бўлмас эди, чунки бошқа ҳеч бир президент мен қилган ишларни қилишга тайёр эмасди”, дейди у.

Яқин дўстидан келган бундай кескин эътирозлар Нетаняҳуни ҳам сергак торттириши, ўйлаб иш қилишга ундаши табиий. Кўплаб экспертларнинг фикрича, АҚШнинг чекиниши Исроилнинг ҳам позициясини ўзгартиришга мажбур қилади.

Ва ниҳоят, 17 июнь куни АҚШ ва Эрон урушни якунлаш ҳамда Ҳормуз бўғозини очишни назарда тутувчи ўзаро англашув меморандумини электрон шаклда имзолади. Эрон ТИВ матбуот котиби Исмоил Бақоийнинг айтишича, томонлар ҳужжатни электрон тарзда имзолашга келишиб олган ва аввал режалаштирилган Женевадаги расмий маросимга эҳтиёж қолмаган. Шунга қарамай, бу якуний сулҳ эмас ва Швейцариядаги учрашув бекор қилинмаган. Маълумотларга кўра, унда АҚШ вице-президенти Жей Ди Вэнс ҳамда Эрон парламенти спикери Муҳаммад Боқир Ғолибоф Эрон ядровий дастури бўйича музокараларни бошлаш масаласини муҳокама қилади.

Шуни унутмаслик керакки, урушнинг илдизи айнан ядро дастурига бориб тақалади. Шу вақтгача ечимини топмаган муаммо тез кунларда буткул ҳал бўлишига қанчалик ишонишни истасак ҳам, бунинг эҳтимоли жуда паст. Аммо, ҳар холда томонлар бир неча йилга тин олишга келишиб олса ёмон бўлмасди.

Украина қурол билан таъминланади

Украина – Европанинг дарвозаси, Россия ва ғарб коалициясининг ўртасидаги чегара давлат. НАТОнинг Украинага бостириб кириши қай даражада Россия учун хавфли бўлса, унинг Москва томонидан босиб олиниши Европа далатлари учун шу даражадаги таҳдид деб қабул қилинади. Айнан шу сабаб G7 ҳам Киев мағлуб бўлмаслиги учун “жон куйдирмоқда”.

G7 саммитида қабул қилинган асосий қарорлардан бири – Украинанинг ҳаво мудофаасини мустаҳкамлаш бўлди. Саммит якунлари бўйича эълон қилинган баёнотда Украина Россиянинг ракета ва дрон ҳужумларига қарши курашишда қўшимча ёрдам олиши маълум қилинди. G7 давлатлари Киевга замонавий ҳаво мудофааси тизимлари, ракета тутиб қолувчи воситалар ҳамда бошқа ҳарбий техникаларни етказиб беришни давом эттиришга келишиб олинди.

Саммит олди Зеленскийнинг ўйнаган “ҳимоясиз мазлум” образи ва жавоб зарбаси олиш учун қилган ҳужумлари иш берган кўринади. АҚШ раҳбари ҳам Украинага қурол етказиш дастурини қўллади. Бундан ташқари, у кескин баёнот билан чиқиб, Россия нефть экспортига қарши санкцияларни қайта тиклаш масаласи кўриб чиқилаётганини маълум қилди. Трампнинг фикрича, Россия нефтидан фойда олаётган давлатларга иқтисодий босим ўтказиш Москванинг урушни молиялаштириш имкониятларини қисқартириши мумкин.

“Яқин орада буни амалга оширишимиз мумкин, чунки ҳозир Форс кўрфазидан нефть етказиб берилмоқда. Биз санкцияларни олиб ташлагандик, чунки нефть таъминотига тўсқинлик қилишни истамагандик. Шундай экан, яқин орада бунга имконият пайдо бўлади”, деган Трамп.

Ажабланарлиси шундаки, шундоқ ҳам Европанинг ёрдамига мухтож бўлиб турган Украина Россияга нисбатан ҳарбий босимни оширмоқда. Саммит билан параллель равишда Москвага навбатдаги йирик дрон ҳужумлари давом этди. Россия пойтахти ва унга туташ ҳудудларда ҳаво ҳужуми хавфи эълон қилинди, айрим аэропортлар фаолияти вақтинча тўхтатилди. Бу эса шундоқ ҳам агрессив Кремлнинг жаҳлини чиқариши табиий.

Ҳеч ким негадир “тинчлик меморандуми” ёки воситачи давлат иштирокида урушни тинч йўл билан якунлаш таклифини илгари сурмаяпти. Ғарбдан келаётган садо фақат ва фақат “Путин таслим бўлсин, биз Украинага қурол берамиз”. Ким билсин балки бу урушнинг керагидан ортиқ чўзилиб, сулҳга имкон йўқлигиданми ёки Европанинг Россияни чиқиштирмаслигими, нимадир дейиш қийин.
Бугунги вазият шуни кўрсатадики, Украина уруши аллақачон икки давлат ўртасидаги можаро доирасидан чиқиб кетган. Бу Россия ва глобал Ғарб ўртасидаги тарихий конфликтнинг давомига айланиб кетди.

Эболага қарши биргаликда кураш

G7 саммити энг аввало урушлар, геосиёсий можаролар ва иқтисодий инқирозларни муҳокама қилиш майдонидир, аммо Covid-19 эпидемияси оддийдек кўринган касалликлар урушлардан кўра кўпроқ одам ўлдириши, кўпроқ иқтисодий зарар етказиши мумкин эканлигини кўрсатди. Балки, айнан шу сабаб ҳам бу галги G7 саммитида Африкада авж олаётган Эбола вирусига ҳам алоҳида тўхталмаган.

Саммит якунида G7 раҳбарлари Эбола эпидемиясига қарши мувофиқлаштирилган халқаро жавоб чораларини ишлаб чиқиш ҳамда саратон касаллигига қарши илмий ҳамкорликни кучайтириш бўйича алоҳида баёнотлар қабул қилди.

G7 раҳбарлари эпидемиянинг чегаралардан ташқарига чиқиш хавфи мавжудлигини таъкидлаб, халқаро ҳамжамиятни тезкор ҳаракат қилишга чақирди. Баёнотда тиббий ходимлар, кўнгиллилар ва маҳаллий жамоаларнинг саъй-ҳаракатлари эътироф этилди. Шунингдек, касалликни назорат қилиш учун кузатув тизимлари, лабораториялар, диагностика воситалари ва янги вакциналар устида ишлаш зарурлиги қайд этилди.

Конго Демократик Республикаси ва Угандада тарқалаётган вирус бугун дунё аҳлини яна хавотирга солиб қўйди. Бу галги “Бундибугё” номли вирус мутацияси учун ҳали вакцина топилмаган яъни бу касаллик давосини топиш ҳали анча пул ва ресурс талаб қилади.
Европа Иттифоқи аллақачон Эбола билан курашиш учун юзлаб миллион евролик ёрдам пакетларини эълон қилган. Бу маблағлар вакциналар ишлаб чиқиш, даволаш дастурлари ва соғлиқни сақлаш инфратузилмасини мустаҳкамлашга йўналтирилади.

Бироқ саммитда фақат Эбола эмас, саратон касаллиги ҳам марказий мавзулардан бири бўлди. G7 давлатлари саратон дунё бўйлаб ўлимнинг энг йирик сабабларидан бири бўлиб қолаётганини қайд этди. Айниқса аҳолининг қариб бориши, нотўғри овқатланиш, экологик муаммолар ва турмуш тарзидаги ўзгаришлар сабаб касаллик билан боғлиқ хавф ортиб бормоқда.

Шу сабабли, етакчи давлатлар саратон касаллигини эрта аниқлаш технологияларини ривожлантириш, сунъий интеллектдан фойдаланишни кенгайтириш, янги даволаш усулларини яратиш ва илмий маълумотлар алмашинувини кучайтиришга келишиб олди. Мақсад – касалликни аниқлаш ва даволаш имкониятларини нафақат ривожланган давлатларда, балки дунёнинг кам таъминланган ҳудудларида ҳам яхшилашдир.

G7 давлатлари фақат ўзларининг “чўнтагини қаппайтиришни” кўзлаган давлатлар эмас, балки катта муаммоларни, хоҳ у геосиёсий бўлсин, хоҳ экологик ёки тиббий, уларнинг гарданида юк кўпроқдир. Ушбу мақолани, киносеварлар севувчи бир жумла билан якунламоқчиман. “Катта куч, катта масъулиятдир”.